“Tezkor-qidiruv faoliyati toʻgʻrisida”gi Qonunga ilmiy-amaliy sharh

1. Sharhlanayotgan moddada tezkor-qidiruv faoliyatining maqsadi mazkur sohada yuzaga keluvchi munosabatlarni tartibga solishdan iborat ekanligi ifodalangan. Ushbu taʼrif Qonunning 4-moddasida qayd etilgan vazifalar bilan hamohang boʻlib, unga koʻra tezkor-qidiruv faoliyatining maqsadini mazkur faoliyatni amalga oshiruvchi subyektlarning inson hayoti, sogʻligʻi, huquqlari va erkinliklarini, mulkni jinoiy tajovuzlardan himoya qilish, qidiruvdagi shaxslarni topish, jamiyat va davlat xavfsizligini taʼminlash borasida yakuniy natijaga erishishga yoʻnaltirilgan faol harakatlari sifatida tushunish lozim. 

Jinoyatchilikka qarshi kurashda davlatning maʼmuriy-huquqiy, jinoiy-huquqiy, jinoyat-protsessual va jinoiy-ijroiya kabi huquqni muhofaza qilish turlari qatori tezkor-qidiruv faoliyati ham uning eng samarali davlat-huquqiy turlaridan biri hisoblanadi. Tezkor-qidiruv faoliyati yuridik faoliyatning alohida turi sifatida maxsus vakolatli davlat organlari, ularning tezkor boʻlinmalari hamda mansabdor shaxslari tomonidan faqat jinoyatchilikka qarshi kurash maqsadlarida amalga oshirilib kelinadi. Ushbu faoliyat jinoyatchilikka qarshi kurashish vazifalarini muvaffaqiyatli hal etish manfaatlariga boʻysundirilgan boʻlib, uning bosh maqsadi tezkor-qidiruv tadbirlarini oʻtkazish orqali shaxsning qonun bilan qoʻriqlanadigan huquqlari va qonuniy manfaatlarini, mulkini jinoiy tajovuzlardan samarali himoyalash, jamiyat va davlat xavfsizligini taʼminlash hisoblanadi. 

Tezkor-qidiruv faoliyatining maqsadi deganda mazkur faoliyatni amalga oshiruvchi organlar tezkor boʻlinmalarining yakuniy natijaga erishish yoʻlidagi faol harakatlari tushuniladi. Sharhlanayotgan Qonunda ushbu faoliyatning maqsadi umumlashtirilgan tarzda shakllantirilgan.

Tezkor-qidiruv faoliyatini amalga oshiruvchi organlar tezkor boʻlinmalarining jinoyatchilikka qarshi kurashishni tashkil etishga oid ayni kundagi faoliyatini, jinoiy koʻrinishlarning oldini olish va fosh etish borasidagi muayyan tadbirlar majmui sifatida tan olish notoʻgʻri boʻlar edi, zero hozirgi jamiyatda jinoyatchilikka qarshi kurashish – bu barcha davlat organlari va jamoatchilik tashkilotlari tomonidan amalga oshirilayotgan ijtimoiy-iqtisodiy, huquqiy, tashkiliy, maxsus va boshqa tadbirlarning murakkab majmui hisoblanadi. Ularga tezkor-qidiruv vositalari va usullari yordamida amalga oshirilayotgan  maxsus tadbirlar ham kiradi. Ular davlat organlari va jamoatchilik tashkilotlari tomonidan amalga oshirilayotgan boshqa tadbirlar bilan chambarchas bogʻlangan boʻlib, tezkor-qidiruv faoliyatining yoʻnalishini belgilab beradi.

Hozirgi kunda qoʻllanib kelinayotgan tezkor-qidiruv faoliyati atamasi ilk marta oʻtgan asrning 60-yillari boshida Jinoyat-protsessual kodeksi qabul qilinishi munosabati bilan muomalaga kiritilgan edi. Aynan jinoyat-protsessual qonunchiligida birinchi marta “surishtiruv organlari tomonidan jinoyat alomatlari va ularni sodir etgan shaxslarni aniqlash maqsadida tezkor-qidiruv choralarini amalga oshirish” zarurligi haqida koʻrsatma oʻz ifodasini topgan edi. Bunday koʻrsatma nafaqat mazkur faoliyatning davlat ahamiyatiga egaligi va surishtiruv organlariga jinoyatchilikka qarshi kurashda tezkor-qidiruv choralarini qoʻllash orqali bu faoliyatga oshkora tus berish, balki uning birlamchi tushunchasi va mohiyatini aniqlab olish uchun zamin yaratdi.

2. Tezkor-qidiruv faoliyatining maqsadini aniqlab olish uchun uning quyidagi jihatlaridan kelib chiqish lozim:

Birinchidan, tezkor-qidiruv faoliyati ijtimoiy jihatdan shartlangan faoliyatdir, chunki u ijtimoiy foydali vazifalarni bajarishga qaratilgan boʻlib, davlatning huquqni muhofaza qilish turlaridan biri hisoblanishi bilan birga jinoyatchilikka qarshi kurashish faoliyatining davlat-huquqiy turlaridan biridir. 

Ikkinchidan, mazkur faoliyatga maxsus munosabatlar (tezkor-qidiruv) xosdir. Ular boshqa turdagi munosabatlardan, avvalambor, subyektlari bilan farq qiladi. Qonun bilan vakolat berilgan davlat organlari va ularning mansabdor shaxslari bunday subyektlar sifatida qatnashadilar. Shu bilan birga, bu kabi munosabatlarning xususiy belgilari sifatida subyektlarning alohida huquqiy maqomi, ularning jinoyatchilikka qarshi maxsus kuchlar, vositalar va usullarni qoʻllash orqali kurashishda ifodalanadigan huquqlari va majburiyatlarini amalga oshirish xususiyatlari hisoblanadi.

Uchinchidan, tezkor-qidiruv faoliyatining oshkora va nooshkora tarzda amalga oshiriladigan oʻziga xos razvedik-izlov tavsifiga egaligi.

Tezkor-qidiruv faoliyati, yuridik faoliyatning bir turi sifatida jinoyatchilikka qarshi kurashishga oid davlat vazifalari ijrosini taʼminlashga qaratilgan. Chunki u maxsus vakolat berilgan organlar tomonidan faqat davlat manfaatlari yoʻlida hamda aniq belgilangan huquqiy asoslar va yoʻnalishga ega boʻlib, davlatning huquqiy koʻrsatmalari va qonuniylik talablariga qatʼiy amal qilgan holda amalga oshiriladi. 

Tezkor-qidiruv faoliyati asosan yashirin ravishda sodir etilgan jinoyatlarga qarshi kurashishda muhim ahamiyat kasb etib, murakkab, maxsus vazifalarni hal qilishga qaratilganligi uchun ham koʻp maqsadli hisoblanadi. Shuningdek, tezkor-qidiruv kuchlari, vositalari va tezkor-qidiruv tadbirlarini qoʻllash orqali, jinoyatchilikka qarshi kurash olib borishga moʻljallanganligi uchun ham ixtisoslashgan va maqsadga yoʻnaltirilgan faoliyatdir.

3. Huquqiy munosabatlar huquqning ijtimoiy va davlat instituti sifatidagi harakatining natijasi hisoblanadi. Huquq, faqat fuqaro, jamiyat va davlat uchun ahamiyatli boʻlgan, eng muhim munosabatlarnigina tartibga soladi. Shu jumladan, ular qatoriga tezkor-qidiruv faoliyati sohasidagi munosabatlar ham kiradi. 

Tezkor-qidiruv faoliyati sohasida yuzaga keladigan munosabatlar deganda tezkor-qidiruv qonunchiligida nazarda tutilgan natijaga erishish maqsadida, davlat tomonidan qoʻriqlanadigan va kafolatlangan, ularning ishtirokchilari subyektiv huquq va yuridik majburiyatlarga ega boʻlgan haqiqiy ijtimoiy munosabatlar tushuniladi. 

Tezkor-qidiruv munosabatlari quyidagi xususiyatlarga ega:

ular tezkor-qidiruv normalariga muvofiq huquqiy shaklda amalga oshiriladi; 

ham oshkora, ham nooshkora tavsifga ega boʻlishi mumkin; 

jinoiy-huquqiy munosabatlarni oʻrnatuvchi shakllarning biri hisoblanadi;

nafaqat jinoiy-huquqiy, balki ayrim hollarda maʼmuriy-huquqiy munosabatlarning amalga oshirilishiga xizmat qiladi;

jinoyat-protsessual munosabatlarni oʻrnatishi yoki ayrim hollarda esa oʻzi jinoyat-protsessual munosabatlardan kelib chiqishi mumkin;

ular koʻp tizimli tavsifga xosdir, yaʼni alohida hollarda muayyan maqsadga erishish uchun birgina huquqiy munosabat kifoya qilsa, boshqa hollarda ularning majmui talab qilinadi.

Tezkor-qidiruv faoliyati sohasidagi huquqiy munosabatlarning xususiyati shundaki, ular tezkor-qidiruv boʻlsa ham, ularda boshqa huquq tarmoqlari elementlari mavjuddir. Tezkor-qidiruv normalarida maʼmuriy-huquqiy, jinoiy, mehnat, moliyaviy kabi qator huquqiy munosabatlar oʻz aksini topgan. Masalan, sharhlanayotgan Qonunning normalarida quyidagi munosabatlar mustahkamlangan:

maʼmuriy-huquqiy – 15-moddaning ikkinchi qismi ikkinchi xatboshisi (davlat sirlarini yoki qonun bilan qoʻriqlanadigan boshqa sirni tashkil etuvchi maʼlumotlardan foydalanish yoxud oʻta muhim va toifalangan obyektlarni ekspluatatsiya qilish bilan bogʻliq ishlarga ruxsat berish toʻgʻrisida);

jinoiy-huquqiy – 22-moddaning beshinchi xatboshisi; 

23-moddaning oltinchi xatboshisi (tezkor-qidiruv faoliyatini amalga oshiruvchi organning uyushgan jinoiy guruh, jinoiy uyushma orasiga ularni fosh qilish maqsadida kiritilgan xodimi yoki koʻmaklashayotgan shaxs qonunda belgilangan tartibda qilmishning jinoiyligini istisno qiladigan holatlar mavjud boʻlgan taqdirda, qonunga xilof qilmishlari uchun jinoiy javobgarlikdan ozod etiladi);

jinoyat-protsessual – 15-moddaning birinchi qism uchinchi xatboshisi (surishtiruv, tergov organlarining yozma topshirigʻi, prokurorning koʻrsatmasi va topshirigʻi);

jinoyat-ijroiya – 4-moddaning toʻrtinchi xatboshisi (jinoiy jazodan boʻyin tovlayotgan shaxslarni qidirishni amalga oshirish); 

fuqarolik-huquqiy – 12-moddaning toʻrtinchi xatboshisi (yuridik yoki jismoniy shaxslarning roziligi bilan ularga tegishli xizmat joylari va turar joylardan, transport vositalari va boshqa mol-mulkdan foydalanish);

mehnat – 22-moddaning uchinchi xatboshisi (tezkor-qidiruv faoliyatini amalga oshiruvchi organlar xodimlariga qonunchilikka muvofiq ijtimoiy imtiyozlar beriladi); 

23-moddaning toʻrtinchi (tezkor-qidiruv faoliyatini amalga oshiruvchi organlarga koʻmaklashayotgan shaxs tezkor-qidiruv tadbirlarini oʻtkazishda ishtirok etishi bilan bogʻliq holda mayib boʻlgan, bu uning mehnat qilish qobiliyatini yoʻqotishiga hamda nogironlikka olib kelgan taqdirda, ushbu shaxsga qonunchilikka muvofiq bir yoʻla beriladigan nafaqa toʻlanadi hamda nogironlik pensiyasi tayinlanadi), beshinchi (tezkor-qidiruv faoliyatini amalga oshiruvchi organlarga koʻmaklashayotgan shaxs tezkor-qidiruv tadbirlarini oʻtkazishda ishtirok etishi bilan bogʻliq holda halok boʻlgan taqdirda, marhumning oila aʼzolariga va qaramogʻida boʻlgan shaxslarga qonunchilikka muvofiq bir yoʻla beriladigan nafaqa toʻlanadi hamda boquvchisini yoʻqotganligi munosabati bilan pensiya tayinlanadi) xatboshilari;

moliyaviy-huquqiy – 24, 25-moddalar (tezkor-qidiruv faoliyatini moliyalashtirish Oʻzbekiston Respublikasining Davlat byudjeti mablagʻlari va tezkor-qidiruv faoliyatini amalga oshiruvchi organlarning byudjetdan tashqari mablagʻlari hisobidan qonun hujjatlarida belgilangan tartibda amalga oshiriladi; tezkor-qidiruv faoliyati uchun ajratilgan moliyaviy mablagʻlarning sarflanishi ustidan nazorat qonun hujjatlarida belgilangan tartibda amalga oshiriladi).

Tezkor-qidiruv munosabatlari, ularning ishtirokchilaridan kelib chiqib quyidagi munosabatlarga boʻlinadi:

tezkor-qidiruv faoliyatini amalga oshiruvchi organ rahbari va tezkor xodim oʻrtasida; 

tezkor xodimlar va jinoyatda gumonlanuvchi shaxslar oʻrtasida;

tezkor xodimlar va ularga koʻmaklashuvchi shaxslar oʻrtasida;

koʻmaklashuvchi shaxslar va jinoyatda gumonlanuvchi shaxslar oʻrtasida;

tezkor xodimlar va tezkor-qidiruv faoliyati ustidan nazorat qiluvchi subyektlar oʻrtasida.

Mazkur munosabatlar muddatiga koʻra qisqa muddatli (tezkor-qidiruv tadbirlari oʻtkazish jarayonida predmet va hujjatlarni olib qoʻyish, koʻmaklashuvchi shaxs yordamidan bir martalik foydalanish) va uzoq muddatli (koʻmaklashuvchi shaxs bilan uzoq muddatli hamkorlik oʻrnatish, yuridik yoki jismoniy shaxslarning roziligi bilan ularga tegishli xizmat joylaridan uzoq muddatli foydalanish va h.k.) munosabatlardir.

Huquqiy munosabatlarda ishtirok etuvchi subyektlardan kelib chiqib, tezkor-qidiruv munosabatlari quyidagilarga boʻlinadi:

a) ichki munosabatlar (tezkor-qidiruv faoliyatini amalga oshiruvchi organ doirasida yuzaga keluvchi munosabatlar); 

b) tashqi munosabatlar (boshqa tuzilmalar, yaʼni dastlabki tergov, jazoni ijro etish muassasalari, prokuratura, xalqaro huquqni muhofaza qiluvchi organlar va tashkilotlar bilan va h.k.).

4. Huquq va majburiyatlarni amalga oshirish harakatlari tezkor-qidiruv faoliyatini amalga oshiruvchi organ xodimining muayyan harakatlarida namoyon boʻladi. Ushbu harakatlar quyidagi shakllarda koʻrinishi mumkin: 

a) yozma rasmiylashtirilgan hujjatlarda (tezkor-qidiruv organi rahbarining qarori, tezkor xodimning bildirgilari, maʼlumotnomalari va h.k.); 

b) harakat hujjatlari (ogʻzaki farmoyishlar, tezkor-qidiruv organi rahbarining buyrugʻi, tezkor xodimning tegishli harakatlari).

Yozma hujjatlar alohida tuzilishga ega boʻlib, odatda, muayyan qismlardan tashkil topadi: kirish, bayon qilish, xulosa va qaror qismlari. Ayrim hollarda hech qanday qismlarsiz faqat qaror qismini ifodalovchi hujjatlar uchraydi (masalan, tezkor-qidiruv organi rahbarining tezkor xodim tomonidan muayyan tezkor-qidiruv tadbirlari oʻtkazish yoki kelgusidagi harakatlari va hokazolar toʻgʻrisida yozgan bildirgisiga qoʻygan ustxati).

Tezkor-qidiruv faoliyati jarayonidagi harakatlar, jinoyatchilikka qarshi kurashda amalga oshiriladigan kasbiy harakatlarning bir turidir. Ushbu harakatlar qatoriga: axborot olish, uni saqlash va himoyalash, uni amalga oshirish, tezkor-qidiruv tadbirlari oʻtkazish va boshqalar kiradi.

Tezkor xodimning harakatlari quyidagi holatlarda namoyon boʻladi:

a) tezkor vaziyatning alohida sharoitlari (xizmat koʻrsatish sohalari, obyektlari, tarmoqlari);

b) tezkor-qidiruv operatsiyalar, alohida turdagi jinoyatlarni aniqlash, muayyan tezkor-qidiruv axborotini baholash va tekshirish, jinoyatlarni tezkor-qidiruv yoʻllar bilan ularning oldini olish choralarini ishlab chiqish, jinoyatchilikning kelib chiqishiga sababchi boʻlgan ijtimoiy-iqtisodiy va kriminogen omillarni bartaraf etishga doir tadbirlarni oʻtkazish bilan shartlangan tezkor-qidiruv vaziyat. 

1. Sharhlanayotgan moddada tezkor-qidiruv faoliyatini huquqiy tartibga soluvchi qonunchilik “Tezkor-qidiruv faoliyati toʻgʻrisida”gi Qonun va boshqa qonunchilik hujjatlaridan iboratligi belgilangan. Tezkor-qidiruv faoliyatini huquqiy tartibga solish – tezkor-qidiruv sohasidagi munosabatlarni tartibga solish maqsadida, ularga huquqiy vositalar tizimi yordamida taʼsir koʻrsatishni amalga oshirish jarayonidir. 

Huquqiy tartibga solishni koʻrib chiqish uchun uning mexanizmi toʻgʻrisidagi masalani aniqlab olish muhimdir. Huquqiy tartibga solish mexanizmi quyidagi elementlardan tashkil topadi: 

a) yuridik normalar; 

b) huquqiy munosabatlar; 

v) huquq va majburiyatlarni amalga oshirish harakatlari.

2. Yuridik normalar huquqiy tartibga solishning asosini tashkil etadi. Tezkor-qidiruv faoliyati sohasida tezkor-qidiruv normalari deganda, belgilangan va davlat tomonidan taʼminlangan hamda tezkor-qidiruv faoliyatini amalga oshirish jarayonidagi munosabatlarni tartibga solishga qaratilgan umummajburiy, muayyan oʻzini tutish qoidalari tushuniladi.

Huquq nazariyasi huquqiy normalar tizimida uchta elementni ajratadi: gipoteza, dispozitsiya, sanksiya.

Gipoteza – muayyan hayotiy holatlarning mavjudligi yoki mavjud emasligi sharoitida tezkor-qidiruv normasining amalga oshirilishini koʻrsatuvchi huquqiy normaning bir qismidir (masalan, tezkor-qidiruv tadbirlarini oʻtkazish asoslari va shartlarini belgilovchi (Qonunning 15, 16-moddalari).

Dispozitsiya – tezkor-qidiruv faoliyati subyektlari rioya etishi lozim boʻlgan tegishli xulq, oʻzini tutish qoidalarini oʻrnatuvchi normaning bir qismidir.

Ifodalash uslubiga koʻra ular quyidagilarga boʻlinadi:

oddiy – tezkor-qidiruv faoliyati subyektlarining oʻzini tutish qoidalari umumiy belgilarini tartibga soluvchi (masalan, “tezkor kuzatuv” tezkor-qidiruv tadbiri (Qonunning 14-moddasi birinchi qismi sakkizinchi xatboshisi);

tavsiflovchi – tezkor-qidiruv faoliyati subyekti xulqining asosiy belgilarini tartibga soluvchi (Qonunning 7-moddasi);

havolaki – tezkor-qidiruv faoliyatining boshqa normasi bilan tanishish uchun havola qiluvchilari (masalan, Qonunning 18-moddasi ikkinchi qismiga muvofiq tezkor-qidiruv ish yurituv ishlari mazkur Qonunning 15-moddasi birinchi qismidagi asoslar mavjud holda amalga oshiriladi); 

blanketli – boshqa qonunlar va qonunosti normativ-huquqiy hujjatlardagi qoidalar bilan tanishish uchun havola qiluvchilari (Qonunning 3, 15, 25–27-moddalari).

Sanksiya – huquqiy normaning bir qismi boʻlib, uning dispozitsiyasi buzilgan taqdirda yuzaga keluvchi salbiy oqibatlarga ishora qiladi. Masalan, tezkor-qidiruv faoliyatini amalga oshiruvchi organlar mansabdor shaxslarining qonuniy talablarini bajarmaslik yoki uning qonuniy hal qilinishiga toʻsqinlik qilish, qonunga muvofiq javobgarlikni keltirib chiqaradi (Qonunning 29-moddasi).

3. Huquqiy asoslar deganda huquqiy normalarni ishlab chiqish va ularning amal qilishi bilan bogʻliq doimiy harakatdagi huquqiy tartibga solish tizimini oʻz ichiga oluvchi jarayon tushuniladi. Tezkor-qidiruv faoliyatining huquqiy asoslari, huquqiy tartibga solishning fundamental qismi hisoblanadi. Uning tarkibi murakkab boʻlib, oʻzida huquqiy normalar tizimini aks ettiradi. Murakkab koʻrinish va jarayonlar tahliliga tizimli yondashish talablarini inobatga olgan holda, uning elementlarini u yoki bu asoslar boʻyicha alohida tabaqalashtirish lozim. Bunda barcha normativ-huquqiy hujjatlarni, ularning yuridik kuchidan kelib chiqib, huquqiy tartibga solish darajalari boʻyicha toifalash maqsadga muvofiq deb hisoblash mumkin. 

Sharhlanayotgan moddada “Tezkor-qidiruv faoliyati toʻgʻrisidagi qonunchilik ushbu Qonun va boshqa qonun hujjatlaridan iboratdir” deyiladi. Shu bois quyidagi huquqiy tartibga solish darajalarini ajratib koʻrsatish mumkin: 

1) xalqaro; 

2) konstitutsiyaviy; 

3) qonunlar; 

4) qonunosti hujjatlari.

4. Xalqaro daraja. Tezkor-qidiruv faoliyati toʻgʻrisidagi qonunchilik hujjatlarida xalqaro huquqiy hujjatlar oʻz aksini topmagan boʻlsa ham, mazkur sohani tartibga soluvchi alohida normativ manbalar guruhi mavjud ekanligi haqida xulosa qilish mumkin. Binobarin, Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining muqaddimasida xalqaro huquqning umum eʼtirof etilgan qoidalarining ustunligi tan olinishi qayd etilgan.

Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 17-moddasida “Oʻzbekiston Respublikasi xalqaro munosabatlarning toʻla huquqli subyektidir” degan norma mustahkamlangan. Ushbu qoida huquqni muhofaza qiluvchi organlar faoliyatiga ham taalluqli boʻlib, jinoyatchilikka qarshi kurash sohasida xalqaro hamkorlik qilishning ahamiyatini yanada oshiradi. Bu sohada Oʻzbekiston Respublikasi tomonidan bir qator davlatlararo, hukumatlararo va idoralararo shartnomalar, konvensiyalar va boshqa kelishuvlar imzolangan.

Tezkor-qidiruv faoliyati huquqiy asoslarining xalqaro darajasini ikki guruhga ajratish mumkin. Oʻzbekiston Respublikasi ratifikatsiya qilgan xalqaro huquqning umumeʼtirof etilgan prinsip va normalari tezkor-qidiruv faoliyatini tartibga soluvchi xalqaro huquqiy tizimning birinchi guruhini tashkil etadi. 

Ularga quyidagilar kiradi: 

Birlashgan Millatlar Tashkilotining 1948-yil 10-dekabrda qabul qilingan Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasi. Uning 12-moddasida har kim shaxsiy hayotiga oʻzboshimchalik bilan aralashish hamda uy-joyining daxlsizligi va yozishmalarining siriga oʻzboshimchalik bilan tajovuz qilinishidan himoyalanish huquqiga egaligi;

1950-yil 4-noyabrda qabul qilingan Inson huquqlari va asosiy erkinliklarini himoya qilish toʻgʻrisidagi Yevropa konvensiyasining 8-moddasida har kim shaxsiy va oilaviy hayoti, turar joyi va yozishmalari daxlsizligi hurmat qilinishi huquqiga egaligi;

Birlashgan Millatlar Tashkilotining 1966-yil 16-dekabrda qabul qilingan “Fuqarolik va siyosiy huquqlar toʻgʻrisida”gi xalqaro paktda har kimning shaxsiy hayotiga nafaqat oʻzboshimchalik bilan, balki noqonuniy aralashishlardan himoyalanish huquqi oʻz aksini topgan;

Birlashgan Millatlar Tashkilotining 1984-yil 10-dekabrda qabul qilingan Qiynoq hamda muomala va jazoning boshqa shafqatsiz, insoniylikka zid va qadr-qimmatni kamsituvchi turlariga qarshi konvensiyasi;

Birlashgan Millatlar Tashkilotining 2001-yilda qabul qilingan Transmilliy uyushgan jinoyatchilikka qarshi konvensiyasi;

Birlashgan Millatlar Tashkilotining 2003-yilda qabul qilingan Korrupsiyaga qarshi konvensiyasi, shuningdek, Oʻzbekiston Respublikasi tomonidan imzolangan yoki ratifikatsiya qilingan boshqa xalqaro huquqiy hujjatlar.

Tezkor-qidiruv faoliyatining huquqiy asoslaridan biri sanaluvchi boʻlgan xalqaro huquqiy hujjatlarning ikkinchi guruhini huquqni muhofaza qiluvchi organlar ham jinoyat-protsessual, ham boshqa (jumladan, tezkor-qidiruv) harakatlar oʻtkazish orqali huquqiy yordam berish (olish)ga haqli boʻlishiga asos boʻladigan konvensiya, bitim va shartnomalar tashkil etadi.

Sharhlanayotgan Qonunning 15-moddasi birinchi qismi oltinchi bandida Oʻzbekiston Respublikasining jinoyatchilikka qarshi kurash va huquqiy yordam koʻrsatish sohasidagi hamkorligi masalalari boʻyicha xalqaro shartnomalari asosida kelib tushgan soʻrovnomalarni koʻrib chiqish tezkor-qidiruv tadbirlarini oʻtkazish uchun mustaqil asos sifatida nazarda tutilgan. 16-moddaning oltinchi xatboshisida esa “nazorat ostida yetkazib berish” tezkor-qidiruv tadbirlari belgilangan boʻlib, bunda bojxona qonunchiligi talablariga rioya etgan holda Oʻzbekiston Respublikasi qoʻshilgan xalqaro hujjatlar asosida Oʻzbekiston Respublikasi bojxona chegarasi orqali yuk va narsalarni koʻchirish (olib chiqish, olib kirish, tranzit qilish)ga yoʻl qoʻyiladi.

Bunday xalqaro huquqiy hujjatlarga quyidagilarni kiritish mumkin: 

1999-yil 2-aprelda MDH davlatlari rahbarlari kengashining qarori bilan maʼqullangan “Jinoyatchilikka qarshi kurashish borasidagi hamkorlik qilish konsepsiyasi”. Ushbu hujjatning 4-moddasida MDH davlatlari huquqni muhofaza qiluvchi organlari hamkorligining asosiy yoʻnalishlaridan biri sifatida jinoyatlarga qarshi kurashishda muvofiqlashgan harakatlarni talab etadigan ishlar boʻyicha tergov va tezkor-qidiruv tadbirlari oʻtkazish koʻzda tutilgan. Shuningdek, unda hamkorlikning asosiy shakllari belgilangan boʻlib, ularga: MDHga aʼzo davlatlar hududlarida birgalikda tergov, tezkor-qidiruv va boshqa tadbirlar oʻtkazish; bir davlat hududidan boshqasining iltimosi boʻyicha oʻtkaziladigan tergov va qidiruv harakatlarida boshqa davlat tegishli organlari vakillarining hozir boʻlishi; MDHga aʼzo davlatlar tegishli organlari yoʻllagan soʻrovlar boʻyicha tezkor axborot olish; bir davlat hududida jinoyat sodir etganlikda ayblanayotgan va shu hududda boʻlib turgan shaxsga nisbatan tezkor-qidiruv tadbirlarini oʻtkazish kabilar kiradi;

1999-yil 4-iyunda Minsk shahrida imzolangan “MDH davlatlari hududida huquqni muhofaza qiluvchi organlar xodimlarining boʻlishi va hamkorlik qilishi tartibi toʻgʻrisida”gi shartnoma. Bu hujjatda xizmat vazifalarini bajarish hamda tezkor-qidiruv tadbirlari va tergov harakatlarini oʻtkazishda yordam berish uchun boshqa tomon hududiga xodimlarni yuborish masalalari tartibga solingan;

1999-yil 21-aprelda Toshkent shahrida imzolangan Qozogʻiston, Qirgʻiziston, Tojikiston va Oʻzbekiston Respublikalari oʻrtasida tuzilgan “Terrorizm, siyosiy va diniy ekstremizm, transmilliy uyushgan jinoyatchilik hamda tomonlar barqarorligi va xavfsizligiga boʻladigan boshqacha tahdidlarga qarshi kurashish boʻyicha birgalikdagi harakatlar toʻgʻrisidagi shartnoma”. Bu hujjatda hamkorlik shakllari sifatida: 

a) tezkor-qidiruv tadbirlari va tergov harakatlarini birgalikda oʻtkazish, shuningdek, tezkor-qidiruv tadbirlari va tergov harakatlarini oʻtkazish toʻgʻrisida tushgan soʻrovlarni bajarish (7-modda);

b) tomonlarning huquqni muhofaza qiluvchi organlari boʻlinmalari terrorchi guruhlarni zararsizlantirish va tugatish, jinoyatlarning oldini olish, ularni fosh etish va tergov qilish, jinoyatlar sodir etishda gumon qilinayotgan shaxslarni qoʻlga olish, jinoyatchilarni qidirib topish boʻyicha tezkor-qidiruv tadbirlari va boshqa harakatlar oʻtkazilishi nazarda tutilgan (8-modda);

2010-yil 10-dekabrda Moskva shahrida imzolangan “MDHga aʼzo davlatlarning shaxslarning davlatlararo qidiruvi toʻgʻrisida”gi shartnoma hamda Oʻzbekiston Respublikasining huquqni muhofaza qiluvchi organlari tomonidan xalqaro huquqiy munosabatlar subyektlari sifatida imzolangan shartnoma, bitim va boshqa shu kabi hujjatlarni kiritish lozim. 

Shuningdek, Mustaqil Davlatlar Hamdoʻstligiga aʼzo davlatlar imzolagan bir qator hujjatlar (masalan, Fuqarolik, oilaviy va jinoyat ishlari boʻyicha huquqiy yordam koʻrsatish va huquqiy munosabatlar boʻyicha Konvensiya (Minsk, 1993-yil 22-yanvar) jinoyatchilikka qarshi kurashish masalalari boʻyicha ularning hamkorligini tartibga soladi. 

5. Konstitutsiyaviy daraja. Huquqiy tartibga solishning konstitutsiyaviy darajasi davlat faoliyatining barcha turlari uchun asos boʻladigan barcha sohalarda qoʻllaniladigan institut va normalarni qamrab oladi.

Ushbu darajada Konstitutsiyaning oliy yuridik mohiyati ikki xil koʻrinishda aks etadi. Birinchidan, Konstitutsiya normalarining qonunlar va qonunosti normativ hujjatlari normalaridan ustunligi tan olinadi. Ikkinchidan, qonunlar va qonunchilik hujjatlari Konstitutsiyada nazarda tutilgan organlar tomonidan, unda belgilangan tartibga binoan qabul qilinadi. Shu bois, Konstitutsiyani davlatdagi ijtimoiy munosabatlarni normativ-huquqiy tartibga solish tizimidagi asosiy manba sifatida koʻrish mumkin. 

Konstitutsiya oliy yuridik kuchga ega boʻlib, toʻgʻridan-toʻgʻri amal qiladi va Oʻzbekiston Respublikasining butun hududida qoʻllaniladi. Oʻzbekistonda qabul qilinadigan qonunlar va boshqa normativ-huquqiy hujjatlar Konstitutsiyaga zid boʻlmasligi kerak. Konstitutsiya normalarining toʻgʻridan-toʻgʻri amal qilishi haqidagi konstitutsiyaviy qoida tezkor-qidiruv faoliyatini amalga oshirishga bevosita aloqadordir. Chunki, birinchidan, jinoyat va jazoga oid siyosatning demokratizm va insonparvarlik ruhi singdirilgan, qonuniylikka qatʼiy amal qilish bilan yoʻgʻrilgan tezkor-qidiruv faoliyatini amalga oshiruvchi organlar faoliyatining prinsiplari Konstitutsiyaga muvofiq shakllantiriladi; ikkinchidan, u jamiyatni, shuningdek fuqarolarning huquq va erkinliklarini muhofaza qilishga qaratilgan asosiy qoidalarni tartibga soladi.

Konstitutsiyaga binoan davlat, uning organlari, mansabdor shaxslar, jamoat birlashmalari va fuqarolar qonuniylikka rioya etishlari, jamiyat manfaatlari, fuqarolarning huquq va erkinliklari qoʻriqlanishini taʼminlashlari shart (15, 19-moddalar). Mazkur qoidalarga davlat organlari, mansabdor shaxslar, shuningdek fuqarolarning jamiyat va uning aʼzolari manfaatlarini qoʻriqlashga xizmat qiluvchi konstitutsiyaviy majburiyatlari sifatida qarash lozim. Ushbu qoidalar tezkor-qidiruv faoliyatini amalga oshiruvchi organlar va ularning mansabdor shaxslariga ham taalluqlidir.

Konstitutsiyaning 19-moddasida barcha fuqarolar jinsi, irqi, millati, tili, dini, ijtimoiy kelib chiqishi, eʼtiqodi, shaxsiy va ijtimoiy mavqeidan qatʼi nazar, teng ekanliklari eʼlon qilingan boʻlsa, 25–35-moddalarida esa Oʻzbekiston Respublikasi fuqarolarining yashash, erkinlik, shaxsiy, turar-joy daxlsizligi huquqlari, yozishmalar va telefonda soʻzlashuvlar sirini oshkor qilishi mumkin emasligi kabi shaxsiy huquq va erkinliklariga rioya etilishi kafolatlangan. Ushbu huquqlarning cheklanishiga faqat qonunda belgilangan tartibdagina yoʻl qoʻyilishi mumkin. Shubhasiz, ushbu qoidalar davlat organlari, jumladan, tezkor-qidiruv faoliyatini amalga oshiruvchi organlar faoliyatida ham qoʻllaniladi.

Konstitutsiyaning 146-moddasi birinchi qismida “Oʻzbekiston Respublikasi hududida jinoyatchilikka qarshi kurash boʻyicha tezkor-qidiruv, tergov va boshqa maxsus vazifalarni mustaqil ravishda bajaruvchi xususiy tashkilotlar, jamoat birlashmalari va ularning boʻlinmalarini tuzish hamda ularning faoliyat koʻrsatishi taʼqiqlanadi” degan norma oʻz aksini topgan. Unga koʻra tezkor-qidiruv faoliyatini amalga oshirish vakolati berilgan davlat organlari doirasi cheklab qoʻyilgan boʻlib, bu faoliyatni amalga oshirish faqat qonun bilan maxsus vakolat berilgan davlat organlarining tezkor boʻlinmalarigagina yuklatilgan. 

Bundan tashqari, mazkur moddaning ikkinchi qismida “Qonuniylik va huquqiy tartibotni, fuqarolarning huquqlari va erkinliklarini himoya qilishda huquqni muhofaza qiluvchi organlarga jamoat tashkilotlari va fuqarolar yordam koʻrsatishlari mumkin” degan qoida mustahkamlangan. 

Huquqiy tartibga solishning konstitutsiyaviy darajasi, tezkor-qidiruv faoliyatining kelgusidagi rivojlanish yoʻnalishlari va chegaralarini belgilash uchun boshlangʻich huquqiy zamin yaratadi.

6. Qonunlar darajasi. Ushbu huquqiy tartibga solish darajasi, jinoyatchilikka qarshi kurashish (shu jumladan, tezkor-qidiruv choralari bilan)ning asosiy vazifalari, yoʻnalishlari va shakllarini belgilab beruvchi barcha institutlari va normalarini qamrab oladi. Qonunlarning normalari tezkor-qidiruv organlarining asosiy vazifalari, vakolatlari, jinoiy qilmishlarga qarshi kurashish yoʻnalishlari, shakllari va usullarini hamda jinoyatchilikka qarshi kurashish siyosatining strategiyasini belgilab beradi. Ularda jinoyatchilikka qarshi kurashishga qaratilgan tezkor-qidiruv choralarini tartibga soluvchi muhim qoidalar jamlanadi. Ushbu darajadagi qonunlar ichida sharhlanayotgan Qonun hal qiluvchi, asosiy oʻrin egallaydi, chunki uning normalari mazkur faoliyatning mazmunini yoritish bilan birga, tezkor-qidiruv tadbirlari oʻtkazish jarayonida qonuniylikning kafolatlari tizimini mustahkamlaydi. 

Mamlakatimizdagi aksariyat qonunlar u yoki bu darajada tezkor-qidiruv faoliyatining huquqiy asoslari mazmuniga taʼsir koʻrsatadi. Ammo ular qatorida Jinoyat va Jinoyat-protsessual kodekslari bu jihatdan muhim ahamiyat kasb etadi.

7. Tezkor-qidiruv faoliyati sohasida jinoyat qonunchiligi normalari asosiy oʻrin tutadi. Jinoyat qonunchiligida tezkor-qidiruv faoliyatini amalga oshirish uchun muhim boʻlgan bir qator huquqiy normalar keltirilgan. Bu jihatdan jinoiy javobgarlik asoslarini belgilab beruvchi normalar muhim ahamiyatga egadir (JKning 14-moddasi). Aynan jinoyat huquqida tezkor-qidiruv faoliyatidan foydalanish bilan qoʻriqlanadigan yoki taʼsir etiladigan obyektlar muayyanlashtiriladi. Ular jinoyat obyekti, yaʼni ijtimoiy munosabatlarning u yoki bu majmuida yaqqolroq namoyon boʻladi. Jinoyat huquqi normalari tezkor-qidiruv faoliyatining ijtimoiy qadriyatini asoslaydi.

Jinoyat kodeksi, jinoyat tushunchasi, ijtimoiy xavfli qilmish, shaxsning harakati (harakatsizligi)da jinoyat belgilarining mavjudligi kabi tezkor-qidiruv faoliyatining ayrim vazifalari mazmunini tashkil etuvchi tushunchalarni aniqlash imkonini beradi.Shu bilan birga, unda tezkor-qidiruv faoliyati jarayonida ham amalga oshirilishi mumkin boʻlgan bir qator huquqiy institut va normalar mavjud (IX bobning 37–40-moddalarida nazarda tutilgan qilmishning jinoiyligini istisno qiladigan holatlar: zaruriy mudofaa, oxirgi zarurat, ijtimoiy xavfli qilmish sodir etgan shaxsni ushlash vaqtida zarar yetkazish, buyruq yoki boshqa vazifani ijro etish, kasb yoki xoʻjalik faoliyatiga bogʻliq asosli tavakkalchilik va h.k.). Masalan, JKning 37-moddasida “Zaruriy mudofaa holatida sodir etilgan, yaʼni mudofaalanuvchi yoxud boshqa kishining shaxsi yoki huquqlarini, jamiyat yoki davlat manfaatlarini qonunga xilof tajovuzlardan himoya qilish chogʻida, tajovuzchiga zarar yetkazgan holda qilingan harakat, agar zaruriy mudofaa chegarasidan chetga chiqilmagan boʻlsa, jinoyat deb topilmaydi” degan norma mavjud boʻlib, tezkor boʻlinmalarning xodimlari va ularga koʻmaklashuvchi shaxslar, ayrim hollarda, tezkor-qidiruv vazifalarni bajarish chogʻida bunday noqulay holatga tushib qolishlari mumkin.

Tezkor-qidiruv faoliyati uchun yana bir dolzarb masala – bu uyushgan jinoiy guruh, jinoiy uyushma orasiga, ularni fosh qilish maqsadida kiritilgan shaxsni javobgarlikdan ozod qilishda oxirgi zarurat (JKning 38-moddasi) institutidan foydalanish hisoblanadi. Xavfli jinoiy qilmishlarga qarshi kurashda tezkor xodimlar jinoyat sodir etgan shaxsni ushlash vaqtida zarar yetkazish (39-modda), asosli tavakkalchilik 
(40-modda) sharoitida harakat qilishadi.

Jinoyat kodeksida tezkor-qidiruv faoliyati yordamida aniqlanishi, oldi olinishi va ochilishi nazarda tutilgan jinoyatlarning moddiy va formal belgilari keltirilgan. Mazkur belgilar mavjudligining aniqlanishi, sharhlanayotgan Qonunning 15-moddasiga muvofiq, tezkor-qidiruv tadbirlarini oʻtkazish uchun asos hisoblanadi. Bu belgilar boʻlmaganida tezkor-qidiruv faoliyati amalga oshirilishi mumkin emas. 

8. Tezkor-qidiruv faoliyatini huquqiy tartibga solish tizimida jinoyat-protsessual normalar muhim oʻrin egallaydi. Ular jinoiy-huquqiy shakllarni jinoyatchilikka qarshi kurashda amaliy tomondan joriy etishning huquqiy shakllari vazifasini bajaradi. Qilmishning ijtimoiy xavfliligi va huquqqa xilofligi, shaxsning unda ishtiroki, sodir etishdagi aybi va boshqalarni belgilab olish bilan bogʻliq barcha masalalar jinoyat-protsessual qonunchiligida belgilangan talab lar, shakllar  va qoidalarga rioya etish bilangina hal etiladi.

Bu vazifalar jinoyatlarni tez va toʻla ochish, jinoyat sodir etgan  har  bir shaxsga  adolatli  jazo berilishi  hamda aybi boʻlmagan hech bir shaxs javobgarlikka tortilmasligi va hukm qilinmasligi uchun aybdorlarni fosh etishdan hamda qonunning toʻgʻri tatbiq etilishini taʼminlashdan iboratdir (JPKning 2-moddasi). Bunday normalarni tezkor-qidiruv faoliyatining huquqiy asoslariga kiritilish zaruriyati shundaki, ular faoliyatning maqsadi va vazifalari hamda obyektlarini qoʻriqlash imkoniyati bilan asosiy yoʻnalishni belgilab beradi. 

Tezkor-qidiruv faoliyatidan foydalanishda ushbu vazifalarni hal etishning huquqiy mohiyati chegaralari, shartlari hamda uning qonuniyligini taʼminlashda JPKdagi normalar muhim ahamiyatga egadir. Ular jinoyat-protsessual vositalar bilan shaxsning huquqni muhofaza qilish faoliyatidagi huquqiy maqomining daxlsizligini, jinoiy huquqiy munosabatlar subyektlarining qonunda va faqat muayyan organlar tomonidan (odil sudlovni faqat sud tomonidan amalga oshirilishi) belgilangan asoslarda va tartiblarda huquq va manfaatlarini cheklashga yoʻl qoʻyilishini mustahkamlaydi. Sud muhokamasida jinoiy sudlov ishlarini yuritish oshkoraligi prinsipini belgilab beruvchi normaning ahamiyatini alohida qayd etish lozim. Biroq bu prinsip jinoyat protsessi uchun umumiy xususiyat kasb etadi, chunki uni protsessning barcha bosqichlarida: jinoyat ishini qoʻzgʻatish, tergovga qadar tekshiruv, surishtiruv yoki dastlabki tergov oʻtkazish, ishni sudga oshirish va boshqalarni oshkoraliksiz joriy etish mumkin emas. Bu toʻgʻrida surishtiruv, tergov va sud organlarining ayblanuvchi, sudlanuvchi, jabrlanuvchi, ularning himoyachilari va qonuniy vakillarini jinoyat ishining barcha holatlari bilan tanishtirish imkoniyatlarini nazarda tutuvchi majburiyatlarini oʻzida ifoda etgan JPK normalari dalolat beradi. Bu talablarga rioya etmaslik qonuniylikni qoʻpol buzish hisoblanadi va jinoyat ishini mohiyatiga koʻra hal etish imkoniyatini yoʻqqa chiqaradi. 

Tezkor-qidiruv faoliyatining nooshkoralikdan iborat xususiyati – bu jinoyat protsessida tezkor materiallardan oshkoralik talablariga rioya qilmasdan foydalanishning imkoni yoʻqligini bildiradi, chunki bu jarayonda manfaatdor shaxslarni materiallarning mazmuni bilan tanishtirish taqozo etiladi. Shunga muvofiq, huquqiy masalalarni hal etish vaqtida tezkor boʻlinmalarning jinoyat-protsessual qonunchiligida nazarda tutilgan shaklni ifoda etgan harakatlari va bu jarayonda qoʻlga kiritgan materiallari muhim ahamiyatga ega. 

Bu, ayniqsa, tezkor-qidiruv yoʻli bilan olingan maʼlumotlarni daliliy (huquqiy maʼnodagi) ahamiyati koʻrib chiqilayotganda juda muhimdir. JPKning 81-moddasiga koʻra, ijtimoiy xavfli qilmishning yuz bergan-bermaganligini, shu qilmishni sodir etgan shaxsning aybli-aybsizligini va ishni toʻgʻri hal qilish uchun ahamiyatga molik boshqa holatlarni surishtiruvchining, tergovchining va sudning qonunda belgilangan tartibda aniqlashiga asos boʻladigan har qanday haqiqiy maʼlumotlar jinoyat ishi boʻyicha dalil hisoblanishi, bu maʼlumotlar guvohning, jabrlanuvchining, gumon qilinuvchining, ayblanuvchining, sudlanuvchining koʻrsatuvlari, ekspertning xulosasi, ashyoviy dalillar, ovozli yozuvlar, videoyozuvlar, kinotasvir va fotosuratlardan iborat materiallar, tergov va sud harakatlarining bayonnomalari va boshqa hujjatlar bilan aniqlanishi, shuningdek, agar tezkor-qidiruv tadbirlarining natijalari faqat qonun talablariga muvofiq olingan boʻlsa, JPK normalariga muvofiq tekshirilgan va baholanganidan keyin hamda huquqni muhofaza qiluvchi organlar xodimlarining yoki tezkor-qidiruv tadbirida ishtirok etgan boshqa shaxslarning harakatlariga bogʻliq boʻlmagan holda shaxsda jinoyat sodir etish uchun shakllangan qasd mavjud boʻlganligidan dalolat bersa, ushbu natijalar dalil sifatida tan olinishi mumkinligi muhim ahamiyat kasb etadi. 

JPKda tezkor-qidiruv faoliyatini amalga oshiruvchi organlar zimmasiga jinoyatlar va ularni sodir etgan shaxslarni aniqlash maqsadida tezkor-qidiruv tadbirlarini oʻtkazish majburiyati, jinoyat-protsessual qonunida tezkor-qidiruv imkoniyatlarini qoʻllashda jinoyatlarni ochish va tergov qilish boʻyicha protsessual faoliyatining turli jihatlarini mustahkamlovchi yana bir qator normalar mavjud. Bu xususan, tergovchi va surishtiruvchining oʻz yurituviga qabul qilgan ishlar boʻyicha tezkor-qidiruv tadbirlarini bajarish toʻgʻrisida yozma topshiriqlar berishi; tezkor-qidiruv faoliyatini amalga oshiruvchi organlarning tezkor-qidiruv tadbirlarini oʻtkazish vakolati, qonunga xilof yoʻllar bilan olingan dalillarning maqbul emasligi; jinoyat sodir etilganligini koʻrsatuvchi maʼlumotlar va izlarni surishtiruvchi, tergovchi, prokuror, shuningdek tergovga qadar tekshiruvni amalga oshiruvchi organning bevosita oʻzi aniqlashi; dastlabki tergov toʻxtatilgandan keyin ayblanuvchini qidirish va ayblanuvchi tariqasida jalb etilishi kerak boʻlgan shaxsni aniqlashga doir chora-tadbirlar koʻrish; telefonlar va boshqa telekommunikatsiya qurilmalari orqali olib boriladigan soʻzlashuvlarni eshitib turish, ular orqali uzatiladigan axborotni olish, yozishmalar, pochta joʻnatmalari va telegraf xabarlari hamda abonentlar yoki abonent qurilmalari oʻrtasidagi bogʻlanishlar toʻgʻrisida axborotning sir saqlanishi, uy-joy daxlsizligi huquqini cheklovchi tezkor-qidiruv tadbirlarini oʻtkazishga, shuningdek qonunda nazarda tutilgan hollarda surishtiruvchi hamda tergovchining boshqa harakatlariga prokurorning ruxsat berishi kabi normalarda oʻz ifodasini topgan. 

Qonunlar darajasi, bundan tashqari, Oʻzbekiston Respublikasining “Davlat sirlari toʻgʻrisida”gi (2024-y.), “Prokuratura toʻgʻrisida”gi (yangi tahriri) (2001-y.), “Terrorizmga qarshi kurash toʻgʻrisida”gi (2000-y.), “Jismoniy va yuridik shaxslarning murojaatlari toʻgʻrisida”gi (yangi tahriri) (2017-y.), “Huquqbuzarliklar profilaktikasi toʻgʻrisida”gi (2014-y.), “Ichki ishlar organlari toʻgʻrisida”gi (2016-y.), “Korrupsiyaga qarshi kurashish toʻgʻrisida”gi (2017-y.) va boshqa qonunlardagi tezkor-qidiruv faoliyatiga tegishli boʻlgan normalardan iborat.

9. Huquqiy tartibga solishning qonunosti hujjatlari darajasi tezkor-qidiruv faoliyati sohasiga doir bir qator normativ-huquqiy hujjatlarni qamrab oladi. Mazkur daraja turli xildagi normativ hujjatlardan iborat boʻlib, ularni yuridik kuchiga koʻra quyidagi guruhlarga boʻlish mumkin:

a) qonun chiqaruvchi va ijro etuvchi hokimiyat hujjatlari; 

b) idoraviy va idoralararo normativ hujjatlar. 

Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining farmonlari, qarorlari asosan joriy, tashkiliy va strategik masalalarni hal etishga qaratilgan boʻlsa, Vazirlar Mahkamasining hujjatlari: qarorlar (alohida muhim ahamiyatga ega boʻlgan masalalar boʻyicha) va farmoyishlar (joriy masalalar boʻyicha)ga boʻlinadi.

Tezkor-qidiruv faoliyati sohasidagi ijtimoiy munosabatlarni idoraviy va idoralararo huquqiy tartibga solish, manfaatdor vazirlik va idoralar tomonidan, oʻz vakolatlari doirasida amalga oshiriladi. Ushbu darajadagi idoraviy hujjatlar: a) tezkor-qidiruv vakolatiga ega boʻlmagan organlar; b) tezkor-qidiruv faoliyatini amalga oshiruvchi organlar tomonidan chiqarilishi mumkin. Masalan, birinchi guruh idoraviy hujjatlari sifatida: Oʻzbekiston Respublikasi Bosh prokurorining 2016-yil 22-fevraldagi “Jinoyatchilikka qarshi kurash, surishtiruv, dastlabki tergov va tezkor-qidiruv faoliyatida qonun ustuvorligini hamda shaxsning huquq va erkinliklari himoyasini samarali taʼminlash toʻgʻrisida”gi 129-son buyrugʻini kiritish mumkin.

Ikkinchi guruh idoraviy normativ hujjatlari tezkor-qidiruv faoliyatini amalga oshirish vakolatiga ega organlar tomonidan qabul qilinib, ularning aksariyat qismini tezkor-qidiruv faoliyatini tashkil qilish va oʻtkazish taktikasini tartibga soluvchi, yopiq xususiyatga ega boʻlgan hujjatlar tashkil etadi.

Bular: Tezkor-qidiruv faoliyatini amalga oshiruvchi davlat organlarining idoraviy, idoralararo normativ-huquqiy  hujjatlaridan iborat. Shu bilan birga, tezkor-qidiruv faoliyatining tashkiliy-taktik tomonlarini, yaʼni jinoyatchilikka qarshi kurashda foydalaniladigan tezkor kuchlar, vositalar va tezkor-qidiruv tadbirlarini qoʻllashning muayyan jihatlarini bevosita tartibga soladigan tezkor-qidiruv faoliyatini amalga oshiruvchi davlat organlarining idoraviy-normativ hujjatlari tartibga soladi. 

Tezkor-qidiruv faoliyatining tashkiliy-taktik jihatlarining bevosita tartibga solinishi ularni amalga oshiruvchi davlat organlarining idoraviy normativ-huquqiy hujjatlari, yaʼni yopiq xususiyatga ega boʻlgan buyruqlari, qoʻllanmalari, yoʻriqnoma va boshqalarni amalga oshirishga qaratilgandir. Shuning uchun bunday hujjatlar bilan faqat tezkor-qidiruv faoliyatini amalga oshiruvchi yoki unga ruxsati boʻlgan davlat organlari mansabdor shaxslarining tor doirasigina tanishib chiqishi mumkin. 

Davlatning jinoyatchilikka qarshi kurashda tezkor-qidiruv faoliyati imkoniyatlaridan foydalanish masalalari boʻyicha aholi xabardorligi sharhlanayotgan Qonunni qabul qilish bilan taʼminlangan. Yaʼni aholining aynan tezkor kuchlar, vositalar va tezkor-qidiruv tadbirlarini huquqni muhofaza qilish maqsadida qoʻllanilishini bilishlari tezkor-qidiruv faoliyatini huquqiy tartibga solishning zarur sharti hisoblanadi.

Muayyan tezkor-qidiruv tadbirlari, ularning mazmuni, bunda foydalaniladigan kuchlar, vositalarni qoʻllashning tashkiliy-taktik tomonlari yopiq boʻlishi kerak (ushbu qoida Qonunning 8-moddasidagi konspiratsiya prinsipida oʻz aksini topgan).

Idoraviy normativ hujjatlar tezkor boʻlinmalar xodimlarining majburiyatlarini ham belgilab beradi. Ular, odatda, tezkor xodimlarning huquqlari mazmunidan kelib chiqadi. Baʼzan normativ-huquqiy hujjatlarda muayyan majburiyatning bevosita koʻrsatilganligi ifodalangan boʻladi (masalan, tezkor-qidiruv tadbirlarini oʻtkazish jarayonida qonuniylikka rioya qilish va h.k.).

10. Tezkor-qidiruv faoliyati koʻp qirrali va murakkab faoliyat boʻlganligi sababli uni yagona qonun doirasida tartibga solishning imkoniyati yoʻq. Shu sababli, uni amalga oshirishda umum eʼtirof etilgan xalqaro huquq normalariga hamda Oʻzbekiston Respublikasining qonunlari va qonunchilik hujjatlari tizimiga amal qilinishi lozim.

Tezkor-qidiruv faoliyatini huquqiy tartibga solish quyidagi oʻzaro bogʻliq vazifalarni hal etishga qaratilgan: 

a) jinoyatchilikka qarshi kurashda tezkor-qidiruv faoliyatining yuksak samaradorligini taʼminlash; 

b) bu jarayonda fuqarolarning, shu jumladan qonunbuzarlarning ham huquqlariga toʻliq rioya etish.

Tezkor-qidiruv faoliyatini huquqiy tartibga solishning bir nechta darajalarga boʻlinishini salbiy holat sifatida qabul qilmaslik kerak. Chunki Yevropaning demokratiya rivojlangan aksariyat davlatlarida tezkor-qidiruv faoliyati sohasidagi qonunchilik umuman kodifikatsiyalanmagan. Masalan, Buyuk Britaniya va Fransiyada tezkor-qidiruv faoliyatini amalga oshiruvchi subyektlar Oʻzbekistondagi kabi koʻp boʻlishiga qaramasdan, mazkur soha qonunlar, hukumat qarorlari, sud va prokuratura organlari hujjatlari bilan, Germaniyada esa hattoki federal yerlarning normativ hujjatlari bilan tartibga solinadi.

Sharhlanayotgan moddadagi tezkor-qidiruv faoliyatiga oid qonunlar va qonunosti normativ hujjatlari tezkor-qidiruv faoliyatini tartibga solishning asosini tashkil etishi bilan birga, jinoyatchilikka qarshi kurashish amaliyoti taʼsiri ostida doimiy ravishda takomillashib boradi.