1-modda. Oʻzbekiston Respublikasi prokuraturasi
Oʻzbekiston Respublikasi prokuraturasi Oʻzbekiston Respublikasi Bosh prokurori rahbarlik qiladigan prokuratura organlarining yagona markazlashtirilgan tizimidir.
Oʻzbekiston Respublikasi Bosh prokurori va unga boʻysunuvchi prokurorlar Oʻzbekiston Respublikasi hududida qonunlarning aniq va bir xilda bajarilishi ustidan nazoratni amalga oshiradilar.
2-modda. Oʻzbekiston Respublikasi prokuratura organlarining asosiy vazifalari
Oʻzbekiston Respublikasi prokuratura organlarining (bundan buyon matnda prokuratura organlari deb yuritiladi) asosiy vazifalari qonun ustuvorligini taʼminlash, qonuniylikni mustahkamlash, fuqarolarning huquq hamda erkinliklarini, jamiyat va davlatning qonun bilan qoʻriqlanadigan manfaatlarini, Oʻzbekiston Respublikasi konstitutsiyaviy tuzumini himoya qilish, huquqbuzarliklarning oldini olish va profilaktika qilishdan iborat.
Ma’lumki, normativ-huquqiy hujjatlar to‘g‘risidagi qonunchilikda qonun va qonun osti hujjatlarida mazkur normativ-huquqiy hujjatning tuzilishi va mazmuniga qo‘yiladigan talab va uslubiy tavsiyalar belgilanadi. Xususan, “qonunning asosiy vazifalari” kabi normalarni belgilash ham shular jumlasidandir. Mustaqillikka erishganimizdan so‘ng qabul qilingan O‘zbekiston Respublikasining aksariyat qonunlarida mazkur hujjatning vazifalariga bag‘ishlangan moddalar mavjud. Shuning barobarida ba’zi qonunlarda mazkur hujjatning vazifalari belgilanmagan holatlar ham kuzatiladi.
O‘zbekiston Respublikasi Suv kodeksining “Ushbu Kodeksning asosiy vazifalari” deb nomlangan 2-moddasi juda muhim ahamiyatga ega bo‘lib, suv resurslarini muhofaza qilish va ulardan oqilona foydalanish yuzasidan paydo bo‘ladigan ijtimoiy munosabatlarni samarali tartibga solishga qaratilgan.
Mazkur moddaning ahamiyati shundaki, birinchidan, Kodeksdagi normalarning tartibga solish yo‘nalishlarini belgilaydi, ikkinchidan, Suv kodeksining 165 ta moddasidagi tamoyil, qoida va talablarning qaysi vazifalarni bajarishga xizmat qilishini ko‘rsatadi.
Xususan, sharhlanayotgan moddadagi asosiy vazifalarning mazmun-mohiyatini quyidagicha izohlashimiz mumkin:
aholini, iqtisodiyot tarmoqlarini va ekologik tizimlarni suv bilan barqaror ta’minlashga erishish hamda uni saqlab turish — ushbu vazifa, birinchidan, aholining va iqtisodiyotimizning 30 dan ortiq soha va tarmoqlarida faoliyat yuritayotgan korxona, tashkilot va muassasalarning suvga bo‘lgan ehtiyojlarini qondirish, ikkinchidan, mamlakatimiz hududlaridagi mavjud ekologik tizimlarni rivojlantirish va hayotiyligi uchun zarur suv manbalari bilan ta’minlash va uchinchidan, eng muhimi, suv resurslarini saqlash bilan bog‘liq muhim chora-tadbirlarni amalga oshirishni taqozo etadi;
iqlim o‘zgarishini hisobga olgan holda suvlarni oqilona boshqarish va ulardan foydalanish hamda tejash — birinchidan, iqlim o‘zgarishlari natijasida so‘nggi yillarda suv resurslarining keskin kamayib borishi va yer osti suvlarining pasayib ketishi, o‘z navbatida, bu sohada ilmiy asoslar asosida zamonaviy suv resurslaridan foydalanish jarayonini boshqarish tizimiga o‘tish zaruriyatini belgilaydi, ikkinchidan, suv tanqisligi sharoitida ulardan oqilona foydalanish mexanizmlarini qo‘llash va suv tejamkor texnologiyalarini joriy qilish talab etiladi;
suvlarni bulg‘alanish, ifloslanish va kamayib ketishdan muhofaza qilish — ushbu vazifa, o‘z navbatida, sharhlanayotgan Kodeksda suv resurslarini muhofaza qilish bilan bog‘liq qoida-talablarni belgilash orqali jismoniy va yuridik shaxslarning mas’uliyati va javobgarligini oshirishga xizmat qiladi;
suvlarning zararli ta’sirining oldini olish va uni bartaraf etish — suv toshqini, sellar va muntazam yomg‘irlar natijasida paydo bo‘ladigan tabiiy ofat va favqulodda vaziyatlarda aholi va iqtisodiyot tarmoqlariga yetkaziladigan zararlarning oldini olish va ularni bartaraf etish choralarini ko‘rish bilan bog‘liq tegishli normalarni belgilashga qaratilgandir;
suv obyektlarining holatini yaxshilash — bu vazifa suv resurslarini to‘plash, saqlash, maqsadli taqsimlash va samarali foydalanishga xizmat qiluvchi tegishli obyekt va inshootlarning holatini yaxshilash choralarini ko‘rish majburiyatini yuklashga xizmat qiladi;
suvga doir munosabatlar sohasida iqtisodiy mexanizmlarni, shu jumladan davlat-xususiy sheriklikni rivojlantirish — bu birinchidan, suvlarni muhofaza qilish va ulardan oqilona foydalanish jarayonining iqtisodiy mexanizmlarini belgilashga qaratilgan normalarni, ikkinchidan, ushbu muhim sohaga davlat-xususiy sheriklik munosobatlarini kiritish bilan bog‘liq qoida-talablarni belgilashga xizmat qiladi;
yuridik va jismoniy shaxslarning suvga doir munosabatlar sohasidagi huquqlarini hamda qonuniy manfaatlarini himoya qilish — bu davlat va jamoat tashkilotlari, korxona va muassasalarning hamda fuqarolarning suvdan foydalanish sohasidagi huquqlari va boshqa qonuniy manfaatlarini himoya qilishga doir normalarni mustahkamlashga qaratilgan;
suv masalalari bo‘yicha davlatlararo hamkorlikni rivojlantirish — ushbu vazifa, birinchidan, transchegaraviy daryolar va boshqa suv havzalaridan samarali foydalanish yuzasidan qo‘shni davlatlar bilan tegishli hamkorlik dasturlari va rejalarni belgilash hamda amalga oshirishga, ikkinchidan, xalqaro tashkilotlar va boshqa davlatlar bilan ushbu sohada manfaatli aloqalarni rivojlantirishga qaratilgan normalarni rivojlantirishga xizmat qiladi.
3-modda. Prokuratura organlari faoliyatining huquqiy asoslari
Prokuratura organlarini tashkil etish va ularning faoliyat yuritish tartibi, shuningdek ularning vakolatlari Oʻzbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi, ushbu Qonun va boshqa qonunchilik hujjatlari bilan belgilanadi.
(3-modda Oʻzbekiston Respublikasining 2021-yil 21-apreldagi OʻRQ-683-sonli Qonuni tahririda — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 21.04.2021-y., 03/21/683/0375-son)
Sharhlanayotgan moddada suv resurslarini muhofaza qilish va ulardan oqilona foydalanish bilan bog‘liq ijtimoiy munosobatlarni huquqiy tartibga solish manbalari belgilab berilgan. Ushbu moddaning ahamiyati shundaki, birinchidan, suvga oid qonunchilik hujjatlarining tizimi va uning tarkibiy qismlari belgilangan, ikkinchidan, suvlardan foydalanish jarayonida jismoniy va yuridik shaxslar o‘rtasidagi munosabatlarni tartibga solishda milliy qonunchilik va xalqaro huquqning O‘zbekiston tomonidan e’tirof etilgan manbalari o‘rtasidagi nisbatga aniqlik kiritilgan.
Shuni alohida ta’kidlash lozimki, qonunchilik hujjatlari tizimida O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasininig tutgan o‘rni beqiyos hisoblanadi. Ma’lumki, 2023 yil 30 aprelda mamlakatimizda o‘tkazilgan umumxalq referendumida O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi yangi tahrirda qabul qilindi. Konstitutsiyamizda “shaxs-jamiyat-davlat” tizimining huquqiy maqomi o‘z ifodasini topgan bo‘lib, birinchidan, milliy davlatchilik tajribamiz va qadriyatlarimiz, ikkinchidan, rivojlangan davlatlarning ilg‘or tajribasi va uchinchidan, xalqaro huquqning umume’tirof etilgan zamonaviy norma va tamoyillari mujassam etilgan.
Konstitutsiyamizning 15 va 16-moddalarida Asosiy qonunimizning maqomi va konstitutsiyaviy normalarni amalga oshirish tamoyillari va mexanizmlari belgilangan. Xususan, Konstitutsiyamizning 15-moddasiga ko‘ra:
O‘zbekiston Respublikasida O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi va qonunlarining ustunligi so‘zsiz tan olinadi.
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi mamlakatning butun hududida oliy yuridik kuchga ega, to‘g‘ridan-to‘g‘ri amal qiladi va yagona huquqiy makonning asosini tashkil etadi.
O‘zbekiston Respublikasining xalqaro shartnomalari xalqaro huquqning umume’tirof etilgan prinsip va normalari bilan bir qatorda O‘zbekiston Respublikasi huquqiy tizimining tarkibiy qismidir.
Agar O‘zbekiston Respublikasining xalqaro shartnomasida O‘zbekiston Respublikasining qonunida nazarda tutilganidan boshqacha qoidalar belgilangan bo‘lsa, O‘zbekiston Respublikasining xalqaro shartnomasi qoidalari qo‘llaniladi.
Davlat va uning organlari, boshqa tashkilotlar, mansabdor shaxslar, fuqarolik jamiyati institutlari hamda fuqarolar Konstitutsiya va qonunlarga muvofiq ish yuritadilar.
Shuningdek, Asosiy qonunimizning 16-moddasida konstitutsiyaviy normalarning ustuvorligini belgilashga qaratilgan muhim tamoyillar mustahkamlangan. Birinchidan, O‘zbekiston Respublikasining qonunlari va boshqa normativ-huquqiy hujjatlari O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi asosida va uni ijro etish yuzasidan qabul qilinadi, ikkinchidan, birorta qonun yoki boshqa normativ-huquqiy hujjat Konstitutsiyaning prinsip va normalariga zid bo‘lishi mumkin emas.
Ushbu qoida 2021 yil 20 aprelda qabul qilingan “Normativ-huquqiy hujjatlar to‘g‘risida”gi O‘RQ-682-sonli Qonunning 8-moddasida ham o‘z ifodasini topgan. Mazkur Qonunda O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi O‘zbekiston Respublikasining butun hududida oliy yuridik kuchga egaligi ham e’tirof etilgan.
O‘zbekiston Respublikasining yangi tahrirdagi Konstitutsiyasida suv qonunchiligining rivojlanishi uchun asos bo‘lib xizmat qiluvchi qator qoidalar mavjud.
Konstitutsiyaviy normalar milliy huquq tizimining shakllanishi va amal qilishi uchun yuridik asos bo‘lib xizmat qiladi va tabiiyki, barcha huquq sohalari, shu jumladan suv huquqi uchun ham asosiy manba hisoblanadi.
Shuni alohida ta’kidlash joizki, Konstitutsiyamizda davlatimiz ekologik siyosatining asosiy yo‘nalishlari, fuqarolar va yuridik shaxslarning ekologik huquq va majburiyatlariga oid qoida-talablar ham mustahkamlangan. Xususan, Asosiy qonunimizning Muqaddimasida “mamlakatimizning bebaho tabiiy boyliklarini ko‘paytirishga hamda hozirgi va kelajak avlodlar uchun asrab-avaylashga hamda atrof-muhit musaffoligini saqlashga astoydil ahd qilib”, deb belgilanishi, o‘z navbatida, davlatimizning ekologik muammolarning oldini olish, tabiiy resurslarning xilma-xilligini ta’minlash va atrof tabiiy muhit holatini yaxshilash orqali hozirgi va kelajak avlodlar oldidagi davlatning strategik maqsad va vazifalarini ifodalaydi.
Konstitutsiyamizning 49-moddasida belgilanganidek, davlat barqaror rivojlanish prinsipiga muvofiq, atrof-muhitni yaxshilash, tiklash va muhofaza qilish, ekologik muvozanatni saqlash bo‘yicha chora-tadbirlarni amalga oshiradi. Davlat Orolbo‘yi mintaqasining ekologik tizimini muhofaza qilish hamda tiklash, mintaqani ijtimoiy va iqtisodiy jihatdan rivojlantirish yuzasidan choralar ko‘radi.
Asosiy qonunimizning 62-moddasida “Fuqarolar atrof tabiiy muhitga ehtiyotkorona munosabatda bo‘lishga majburdirlar” deb alohida ta’kidlangan. Chunki tabiatni muhofaza qilish, turli chiqindilarni tashlashning oldini olish, o‘simlik va hayvonot dunyosi obyektlari hamda atmosfera havosini muhofaza qilishga faqat davlat organlarining faoliyatini takomillashtirish bilangina erishib bo‘lmaydi. Har bir fuqaro o‘zining oilasi, mahallasi, o‘qish va ish joyida tabiatni muhofaza qilish qoida-talablariga qat’iy rioya qilib, o‘zining ekologik madaniyatini namoyish etish orqali atrof tabiiy muhit holatini sog‘lomlashtirish va yaxshilashga hissa qo‘shishi zarur. Bir so‘z bilan aytganda, ushbu konstitutsiyaviy norma tabiatni muhofaza qilish har bir fuqaroning kundalik yumushi va tashvishiga aylanishini talab etadi.
Ma’lumki, atrof-tabiiy muhitni muhofaza qilish, tabiiy resurslardan oqilona foydalanish va aholining ekologik xavfsizligini ta’minlash O‘zbekiston Respublikasi ekologik siyosatining asosiy yo‘nalishlaridan hisoblanadi. Konstitutsiyamizning 68-moddasida “Yer, yer osti boyliklari, suv, o‘simlik va hayvonot dunyosi hamda boshqa tabiiy resurslar umummilliy boylikdir, ulardan oqilona foydalanish zarur va ular davlat muhofazasidadir” deb mustahkamlanishi davlat ekologik siyosatining muhim strategiyasini belgilaydi. Xususan, ushbu norma, birinchidan, har bir davlatning suvereniteti, jumladan, uning hududidagi tabiiy resurs va boyliklarga mustaqil egalik qilish huquqi bilan belgilanadi. Shuning uchun ham tabiiy resurslarga nisbatan mulk masalasi muhim ahamiyatga ega bo‘lib, xalqimizning umummilliy boyligi, ya’ni davlatimizning mulki sifatida konstitutsiyaviy norma bilan mustahkamlandi. Ikkinchidan, tabiiy resurslardan oqilona foydalanish prinsipi asosida, ya’ni belgilangan ekologik qoidalar va talablarga amal qilgan holda ulardan turli maqsadlarda foydalanish mumkinligi alohida qayd etildi. Uchinchidan, tabiiy resurslarning huquqiy holati bevosita davlat organlarining eng muhim vazifasi sifatida muhofaza qilinishini ta’minlaydi.
O‘z navbatida, ushbu muhim konstitutsiyaviy normani amalga oshirish mexanizmlari bevosita O‘zbekiston Respublikasining Yer kodeksi, Suv kodeksi, “Tabiatni muhofaza qilish to‘g‘risida”gi, “Yer osti boyliklari to‘g‘risida”gi, “O‘simlik dunyosini muhofaza qilish va undan foydalanish to‘g‘risida”gi, “Hayvonot dunyosini muhofaza qilish va undan foydalanish to‘g‘risida”gi, “O‘rmon to‘g‘risida”gi, “Atmosfera havosini muhofaza qilish to‘g‘risida”gi qonunlarida belgilangan.
Ushbu qonunlarning ahamiyati shundaki, ular birinchidan, suv siyosatining asosiy yo‘nalishlarini aniqlashga xizmat qiladi, ikkinchidan, suvdan foydalanishning alohida ahamiyatga ega talablarini hamda suvlardan foydalanish va muhofaza qilishda ekologik-huquqiy munosabatlarni mustahkamlaydi.
Suv qonunchiligini buzganlik uchun yuridik javobgarlik belgilangan (muhofaza etuvchi ahamiyatga ega) O‘zbekiston Respublikasi qonun hujjatlariga quyidagilar kiradi:
1) O‘zbekiston Respublikasining Ma’muriy javobgarlik to‘g‘risidagi kodeksi (1994 yil 22 sentabrda qabul qilingan).
2) O‘zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksi (1994 yil 22 sentabrda qabul qilingan).
3) O‘zbekiston Respublikasining Fuqarolik kodeksi (1996 yil 29 avgustda qabul qilingan) va boshqa qonun hujjatlari.
Ushbu qonun hujjatlari suv qonunchiligini, suvdan foydalanganlik uchun haq to‘lash tartibini buzganlik uchun intizomiy, ma’muriy, jinoiy, fuqaroviy-huquqiy javobgarlikni belgilaydi.
Suv munosabatlarini tartibga soluvchi huquqiy mexanizmda qonun osti normativ-huquqiy hujjatlar alohida o‘rin egallaydi. Qonun osti normativ-huquqiy hujjatlarning asosiy maqsad va vazifalari konstitutsiyaviy qoidalar, maxsus qoidalar — qonunda belgilangan maxsus talablarning amaliyotda qo‘llanilishini yengillashtirish, ularning amalda qo‘llanilishini ta’minlash va asosiy qoida va talablarni barcha yuridik va jismoniy shaxslarga yetkazish hisoblanadi.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Farmon va qarorlari asosiy qonun osti normativ-huquqiy hujjatlardan hisoblanadi. Jumladan:
1) O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2026 yil 16 fevraldagi “Mamlakat taraqqiyotining 2030 yilgacha mo‘ljallangan ustuvor yo‘nalishlari doirasida islohotlarni izchil davom ettirish va yangi bosqichga olib chiqishning qo‘shimcha chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PF-21-son Farmoni. Mazkur Farmon bilan “O‘zbekiston — 2030” strategiyasi tasdiqlangan. Mazkur Strategiyaning “Suv resurslarini tejash va atrof-muhitni muhofaza qilish” deb nomlangan alohida yo‘nalishida yaqin 5 yil davomida suv resurslarini muhofaza qilish va ulardan oqilona foydalanish sohasida amalga oshiriladigan chora-tadbirlar belgilandi.
2) O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2026 yil 16 fevraldagi “Mahallani rivojlantirish va jamiyatni yuksaltirish” yilida ustuvor yo‘nalishlar bo‘yicha islohotlar dasturlari va “O‘zbekiston — 2030” strategiyasini amalga oshirish bo‘yicha davlat dasturi to‘g‘risida”gi PF-22-son Farmoni. Mazkur Farmonda, jumladan, “O‘zbekiston — 2030” strategiyasining “Suv resurslarini tejash va atrof-muhitni muhofaza qilish” deb nomlangan yo‘nalishi yuzasidan muhim chora-tadbirlar belgilab berildi.
3) O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2026 yil 5 fevraldagi “Suv resurslaridan foydalanish samaradorligini oshirish bo‘yicha qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi PQ-47-son qarori. Mazkur qarorda belgilangan vazifalar respublikada mavjud suv resurslaridan oqilona va samarali foydalanishni ta’minlash, suv tejovchi texnologiyalarni joriy etishni qo‘llab-quvvatlash va rag‘batlantirish, shuningdek, suv tejovchi texnologiyalarni keng joriy qilish va bu boradagi iqtisodiy islohotlarni chuqurlashtirishga qaratildi.
4) O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2025 yil 15 avgustdagi “O‘zbekiston Respublikasida suv resurslarini boshqarish va irrigatsiya sektorini rivojlantirishning 2025 — 2028 yillarga mo‘ljallangan dasturini tasdiqlash to‘g‘risida”gi PQ-250-son qarori. Qarorda mazkur 2025 — 2028 yillarga mo‘ljallangan Dasturni amalga oshirishning asosiy maqsadli ko‘rsatkichlari, sohani raqamlashtirishning dolzarb masalalari, suv sarfi yuqori bo‘lgan sohalarda suv resurslaridan unumli foydalanish hamda iqtisodiy samaradorlikni oshirishga qaratilgan chora-tadbirlar va boshqa muhim vazifalar belgilandi.
5) O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2024 yil 7 maydagi “Suv xo‘jaligida zamonaviy boshqaruv tizimini joriy qilish va rivojlantirishning ustuvor yo‘nalishlarini belgilash to‘g‘risida”gi PF-74-son Farmoni. Mazkur Farmonda “O‘zbekiston — 2030” strategiyasining ustuvor yo‘nalishlari bo‘yicha asosiy maqsadli ko‘rsatkichlarga erishishni ta’minlash, shuningdek, ilg‘or xorijiy tajribadan kelib chiqib, suv xo‘jaligida zamonaviy boshqaruvni joriy qilishga doir vazifalar aniq ko‘rsatildi.
Suv munosabatlarini tartibga solishda O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarorlari muhim o‘rin tutadi. Vazirlar Mahkamasi — O‘zbekiston Respublikasi hukumati — O‘zbekiston Respublikasida ijroiya hokimiyati organi hisoblanadi hamda iqtisodiyotning, ijtimoiy va ma’naviy sohaning samarali faoliyatiga rahbarlikni amalga oshiradi, O‘zbekiston Respublikasi qonunlari, Oliy Majlis qarorlari, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining farmonlari, qarorlari va farmoyishlari ijrosini ta’minlaydi.
Shu maqsadlarda Vazirlar Mahkamasi amaldagi qonun hujjatlariga muvofiq O‘zbekiston Respublikasining butun hududidagi barcha organlar, korxonalar, muassasalar, tashkilotlar, mansabdor shaxslar va fuqarolar tomonidan bajarilishi majburiy bo‘lgan qarorlar va farmoyishlar chiqaradi. Vazirlar Mahkamasining normativ xususiyatga ega yoxud nisbatan muhim ahamiyatga ega bo‘lgan ko‘rsatmalari Vazirlar Mahkamasi qarori shaklida qabul qilinadi.
O‘z vakolatlarini amalga oshirish jarayonida O‘zbekiston Respublikasi hukumati tartibga soluvchi funksiyasini amalga oshiradi, suv huquqini shakllantirish va rivojlantirishda faol ishtirok etadi.
Mahalliy davlat hokimiyati organlarining normativ hujjatlari suv to‘g‘risidagi qonunchilik hujjatlari tizimida tabiatni muhofaza qilish, har bir viloyat, shahar, tuman hududida tabiiy boyliklardan oqilona foydalanish bilan bog‘liq bo‘lgan qoida-talablarni belgilaydi.
Ma’lumki, agar O‘zbekiston Respublikasi xalqaro shartnomalarida O‘zbekiston Respublikasi yer qonunchiligida belgilangan qoidalardan o‘zgacha qoidalar nazarda tutilgan bo‘lsa, xalqaro shartnomalar qoidalari qo‘llaniladi.
Tabiiy resurslardan foydalanish va muhofaza qilish to‘g‘risidagi munosabatlarni tartibga soluvchi deyarli barcha O‘zbekiston Respublikasi qonunlarida yuqorida keltirilgan norma o‘z aksini topgan. Ya’ni agar O‘zbekiston xalqaro yoki davlatlararo konvensiya, kelishuv, deklaratsiya va boshqa hujjatlarga qo‘shilsa yoki imzolasa, milliy qonunchilik xalqaro hujjatlar talablariga nomuvofiq bo‘lishi mumkin emas. Agar ziddiyatli vaziyatlar yuzaga kelsa, xalqaro shartnomalardagi qoidalar qo‘llaniladi.
4-modda. Prokuratura organlari faoliyatining asosiy yoʻnalishlari
Prokuratura organlari oʻz faoliyatini quyidagi asosiy yoʻnalishlar boʻyicha amalga oshiradi:
vazirliklar, idoralar, fuqarolarning oʻzini oʻzi boshqarish organlari, jamoat birlashmalari, korxonalar, muassasalar, tashkilotlar, hokimlar va boshqa mansabdor shaxslar tomonidan qonunlarning ijro etilishi ustidan nazorat qilish;
fuqaroning huquq hamda erkinliklarini taʼminlashga qaratilgan qonunlar ijrosi ustidan nazorat qilish;
Oʻzbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlarida, vazirliklar va idoralarning harbiy tuzilmalarida qonunlarga rioya etilishi ustidan nazorat qilish;
tezkor-qidiruv faoliyatni, tergovga qadar tekshiruvni, surishtiruvni, dastlabki tergovni amalga oshiradigan organlar tomonidan qonunlarning ijro etilishi ustidan nazorat qilish hamda ularning jinoyatchilikka qarshi kurash borasidagi faoliyatini muvofiqlashtirish;
jinoyatlar yuzasidan dastlabki tergov olib borish;
sudlarda jinoyat ishlari koʻrib chiqilayotganda davlat ayblovini quvvatlash, sudlarda fuqarolik ishlarini, maʼmuriy huquqbuzarliklar toʻgʻrisidagi ishlarni hamda iqtisodiy nizolarni koʻrishda ishtirok etish, qonunlarga zid boʻlgan sud hujjatlariga protest keltirish;
soliq intizomini mustahkamlashga, soliq, valyuta sohasidagi jinoyatlar va huquqbuzarliklarga qarshi kurashga, shuningdek davlatga yetkazilgan iqtisodiy zararni qoplashga qaratilgan qonunlarning ijro etilishi ustidan nazorat qilish;
ushlab turilganlarni, qamoqqa olinganlarni saqlash joylarida, jinoiy jazolarni va jinoyat-huquqiy taʼsirning boshqa choralarini ijro etish chogʻida qonunlarga rioya etilishi ustidan nazorat qilish;
qonun ijodkorligi faoliyatida hamda jamiyatda huquqiy madaniyatni yuksaltirish ishida ishtirok etish.
(4-modda birinchi qismining ikkinchi xatboshisi Oʻzbekiston Respublikasining 2023-yil 28-noyabrdagi OʻRQ-880-sonli Qonuni tahririda — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 29.11.2023-y., 03/23/880/0905-son)
(4-modda birinchi qismining toʻrtinchi xatboshisi Oʻzbekiston Respublikasining 2023-yil 28-noyabrdagi OʻRQ-880-sonli Qonuni tahririda — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 29.11.2023-y., 03/23/880/0905-son)
(4-moddaning beshinchi xatboshisi Oʻzbekiston Respublikasining 2019-yil 23-maydagi OʻRQ-542-sonli Qonuni tahririda — Qonun hujjatlari maʼlumotlari milliy bazasi, 24.05.2019-y., 03/19/542/3177-son)
(4-moddaning yettinchi xatboshisi Oʻzbekiston Respublikasining 2017-yil 14-sentabrdagi OʻRQ-446-sonli Qonuni tahririda — OʻR QHT, 2017-y., 37-son, 978-modda)
(4-moddaning sakkizinchi xatboshi Oʻzbekiston Respublikasining 2003-yil 25-apreldagi 482-II-son Qonuni tahririda — Oliy Majlis Axborotnomasi, 2003-y., 5-son, 67-modda)
O‘zbekiston Respublikasi qonunchilik hujjatlarida ma’lum bir munosobatlarni huquqiy tartibga solish samaradorligini ta’minlash, jismoniy va yuridik shaxslar tomonidan normativ-huquqiy hujjatda belgilangan qoida-talablarni bir xilda qo‘llanilishiga erishish maqsadida asosiy tushuncha, termin va boshqa kategoriyalarning ta’rifi keltiriladi.
Qonun va qonun osti hujjatlarida matnda uchraydigan tushuncha va atamalarning ilmiy asoslangan izohlarini belgilashga alohida e’tibor berib kelinmoqda.
Shuni alohida ta’kidlash lozimki, qonun hujjatlarida yoki qonun osti hujjatlarida ham unda qo‘llanilgan asosiy tushuncha va atamalarning ta’rifi yoki izohi belgilanmagan holatlar ham kuzatiladi.
Ushbu holat qonunchilik hujjatlarida tartibga solinadigan ijtimoiy munosobatlarning murakkabligi, subyektlar va obyektlarning huquqiy maqomini belgilash zaruriyati va huquqni qo‘llash amaliyotining tashkiliy-huquqiy mexanizmlarining mohiyatini to‘g‘ri talqin etilishi masalasiga bog‘liq bo‘ladi. Shuningdek, davlat va jamiyat hayotidagi kichik va ko‘lami katta bo‘lmagan muammolarni huquqiy tartibga solish orqali hal etishga qaratilgan qonunlarda ham qo‘llaniladigan tushunchalarning izohlari belgilanmaydi.
“Normativ-huquqiy hujjatlar to‘g‘risida”gi Qonunda “Normativ-huquqiy hujjatlar loyihalarini, shuningdek ularga ilova qilinadigan axborot-tahliliy materiallarni yuridik-texnik jihatdan rasmiylashtirishning Yagona uslubiyoti” tasdiqlangan bo‘lib, unda qonunchilik hujjatining tuzilishi va loyihadagi qoida-talablarni belgilashga qo‘yiladigan tavsiyalar berilgan. Unga ko‘ra:
- loyihada qonunchilikda mavjud bo‘lmagan tushuncha va atamalar, shuningdek texnikaviy va boshqa maxsus tushunchalardan foydalanilganda ularning ta’riflari beriladi. Qonunchilik amaliyotiga muvofiq umum qo‘llaniladigan tushunchalarga ta’rif berish talab etilmaydi.
- tushunchaning yoki atamaning ta’rifi uning mazmunini to‘liq ochib berishi kerak. Tushunchani yoki atamani aynan shu tushunchaning o‘zi va atama orqali, shuningdek o‘zi ta’riflanishi lozim bo‘lgan boshqa tushuncha va atamalar orqali ta’riflashga yo‘l qo‘yilmaydi.
- loyihada ko‘p marotaba qo‘llanilgan uch va undan ortiq tushunchaga ta’rif berish zarurati bo‘lganda, ular alohida band (modda)da ko‘rsatiladi va loyiha matnining boshida keltiriladi.
- so‘z birikmalari bir necha marta qo‘llanilgan taqdirda, ular birinchi bor qaysi tarkibiy birlikda (moddada, qismda, bandda, kichik bandda, xatboshida) qo‘llanilgan bo‘lsa, o‘sha tarkibiy birlikda to‘liq tahrirda bayon qilinadi va mazkur tushunchaning loyihaning keyingi qoidalarida qo‘llaniladigan qisqartirilgan ta’rifi qavs ichida bosh kelishikda ko‘rsatiladi.
O‘zbekiston Respublikasining Suv kodeksida ham yuqorida qayd etilgan qonunchilik texnikasi va uslubiyotga asosan matnda qo‘luvlanilgan muhim tushuncha va atamalarning ilmiy ta’rif va izohlari belgilangan bo‘lib, bu birinchidan, suv resurslarini muhofaza qilish va ulardan oqilona foydalanishni tartibga solish samaradorligini ta’minlashga, ikkinchidan, barcha fuqarolar, davlat organlari va jamoat tashkilotlari xodimlari, tadbirkorlik subyektlarining suvdan foydalanish va ularni muhofaza qilish sohasida vujudga keladigan tushunmovchiliklar hamda noaniqliklarning oldini olishga xizmat qiladi.
5-modda. Prokuratura organlarini tashkil etish va ular faoliyatining asosiy prinsiplari
Prokuratura organlari faoliyatini tashkil etish va ular faoliyatining asosiy prinsiplari birlik, markazlashganlik, qonuniylik, mustaqillik va oshkoralikdir.
Prokuratura organlari Oʻzbekiston Respublikasi Bosh prokurori rahbarlik qiladigan yagona markazlashgan tizimni tashkil etadi hamda quyi turuvchi prokurorlar yuqori turuvchi prokurorlarga va Oʻzbekiston Respublikasi Bosh prokuroriga boʻysunishi hamda hisobdorligi asosida faoliyat koʻrsatadi.
Yuqori turuvchi prokuror quyi turuvchi prokurorga koʻrsatmalar berishga yoxud uning har qanday, shu jumladan protsessual qarorini oʻzgartirish yoki bekor qilishga haqlidir, shuningdek u oʻz boʻysunuvidagi barcha prokurorlarning ishlari toʻgʻri tashkil etilishi uchun toʻliq javobgardir.
Prokuratura organlarining xodimlari oʻz faoliyatlarida Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi hamda boshqa qonun hujjatlarining talablariga aniq rioya etishlari va ularni bajarishlari shart. Qonunlarni aniq bajarish va ularga rioya etishdan har qanday chekinish, qanday asoslarga koʻra qilinishidan qatʼi nazar, qonuniylikni buzish deb hisoblanadi va belgilangan javobgarlikka sabab boʻladi.
Prokuratura organlari oʻz vakolatlarini har qanday davlat organlari, jamoat birlashmalari hamda mansabdor shaxslardan mustaqil ravishda, faqat qonunga boʻysungan holda amalga oshiradilar. Prokuratura organlarining faoliyatiga aralashish taqiqlanadi.
Prokurorning gʻayriqonuniy qaror qabul qilishiga erishish maqsadida unga qanday shaklda boʻlmasin biron-bir taʼsir koʻrsatish yoki faoliyatini amalga oshirishiga toʻsqinlik qilish, uning daxlsizligiga tajovuz qilish, shuningdek prokuror yoki tergovchining ruxsatisiz tekshirishlar va dastlabki tergov maʼlumotlarini oshkor etish, prokurorning talablarini bajarmaslik belgilangan tartibda javobgarlikka sabab boʻladi.
Prokuratura organlarining xodimlari oʻz vakolatlari davrida siyosiy partiyalarga aʼzolikni toʻxtatib turadilar.
Qoraqalpogʻiston Respublikasi, viloyatlar, Toshkent shahar, tumanlar va shaharlar prokurorlari:
har yili tegishincha Qoraqalpogʻiston Respublikasi Joʻqorgʻi Kengesiga, xalq deputatlari Kengashlariga oʻz faoliyati toʻgʻrisida axborot taqdim etadi;
zarur boʻlgan hollarda, fuqarolarning oʻzini oʻzi boshqarish organlarini qonuniylikning va jinoyatchilikka qarshi kurashning holati toʻgʻrisida xabardor qiladi.
Prokuratura organlari qonunlarning ijro etilishini nazorat qilishga va jinoyatchilikka qarshi kurashga doir faoliyati toʻgʻrisida jamoatchilikni muntazam xabardor qilish, oʻzining faoliyati toʻgʻrisidagi axborotdan jismoniy va yuridik shaxslarning foydalanishini qonunchilikda belgilangan tartibda taʼminlash yoʻli bilan oʻz faoliyatini oshkora amalga oshiradi.
(5-moddaning toʻrtinchi qismi Oʻzbekiston Respublikasining 2021-yil 21-apreldagi OʻRQ-683-sonli Qonuni tahririda — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 21.04.2021-y., 03/21/683/0375-son)
(5-modda sakkizinchi qismining ikkinchi xatboshisi Oʻzbekiston Respublikasining 2024-yil 17-oktabrdagi OʻRQ-976-sonli Qonuni tahririda — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 19.10.2024-y., 03/24/976/0833-son)
(5-moddaning sakkizinchi qismi Oʻzbekiston Respublikasining 2017-yil 14-sentabrdagi OʻRQ-446-sonli Qonuni tahririda — OʻR QHT, 2017-y., 37-son, 978-modda)
(5-moddaning toʻqqizinchi qismi Oʻzbekiston Respublikasining 2021-yil 21-apreldagi OʻRQ-683-sonli Qonuni tahririda — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 21.04.2021-y., 03/21/683/0375-son)
Suv huquqida jismoniy va yuridik shaxslarning suv resurslarini muhofaza qilish va ulardan samarali foydalanish bilan bog‘liq munosabatlarning obyektlari va subyektlarining huquqiy maqomi katta ahamiyatga egadir. Zero, har qanday ijtimoiy munosobatlarning obyekt va subyektlarining aniq belgilanishi va ularning huquq hamda majburiyatlarining to‘liq ifodalanishi, o‘z navbatida, ushbu munosobatlarni tartibga solish samardorligini ta’minlashgi xizmat qiladi. O‘zbekiston Respublikasi Suv kodeksida ushbu normalarni belgilashning maqsadi va ahamiyati nimalardan iborat degan savol juda muhim hisoblanadi.
Birinchidan, mazkur Kodeksning 1-moddasiga muvofiq, u suv, suv obyektlari, suv xo‘jaligi obyektlari va suv fondi yerlaridan oqilona foydalanish hamda ularni muhofaza qilish sohasidagi munosabatlarni tartibga soladi. 5-moddada esa obyekt va subyektlarni aniq belgilashning asosiy maqsadi — suv munosabatlarining huquqiy doirasini aniqlash, huquqiy aniqlik kiritish va suvga oid nizolarning oldini olishga xizmat qiladi.
Ikkinchidan, Suv kodeksining 2-moddasida ko‘rsatilgan asosiy vazifalar (aholi, iqtisodiyot va ekotizimlarni barqaror suv bilan ta’minlash; iqlim o‘zgarishini hisobga olgan holda oqilona boshqarish va tejash; suvlarni bulg‘alanish, kamayish va zararli ta’sirlardan himoya; huquqlarni himoya qilish; davlat-xususiy sheriklikni rivojlantirish) shu normalar orqali amalga oshiriladi. Bu esa suvga doir ijtimoiy munosabatlarda obyekt va subyektlar doirasi, ularning huquqiy maqomini aniqlashtirish, pirovardida jismoniy va yuridik shaxslar o‘rtasida paydo bo‘ladigan suvga oid munosabatlarini samarali huquqiy tartibga solish mexanizmini ta’minlashga xizmat qiladi.
Uchinchidan, ushbu normalar suv resurslarining samarali boshqarilishini, ekologik barqarorlikni va iqtisodiy rivojlanishni ta’minlaydi, shuningdek transchegaraviy hamkorlik va suvning umummilliy boylik sifatida davlat muhofazasini kuchaytiradi. Shuningdek, amaliyotda esa suv kadastri, limitlar va kvotalarni belgilashda muhim asos bo‘lib xizmat qiladi.
Suv kodeksi suvga doir munosabatlarning obyektlari sifatida quyidagi obyektlarni belgilaydi:
Suv obyektlari yoki ularning bir qismi yoxud suv resurslari — suvlar doimiy ravishda yoki vaqtincha to‘planadigan va suv rejimining o‘ziga xos shakllari va belgilari mavjud bo‘lgan tabiiy (jilg‘alar, soylar, daryolar va boshqalar) hamda sun’iy (ochiq va yopiq kanallar, shuningdek kollektor-drenaj tarmoqlari) suv oqimlari, tabiiy (ko‘llar, dengizlar, yer osti suvlari konlari va suvli qatlamlari) va sun’iy (suv omborlari, sel-suv omborlari, hovuzlar va boshqalar) suv havzalari, shuningdek buloqlar va boshqa obyektlar;
Suv xo‘jaligi obyektlari — gidrotexnika inshootlari, shuningdek ular bilan bog‘liq bo‘lgan yo‘llar, binolar, elektr uzatish liniyalari hamda suv xo‘jaligi faoliyatini amalga oshirish uchun mo‘ljallangan boshqa infratuzilma;
Suv fondi yerlari — yer usti suv obyektlari va suv xo‘jaligi obyektlari egallagan yerlar hamda suv obyektlarining qirg‘oqlari bo‘ylab ajratilgan mintaqalar.
Suvga doir munosabatlar tizimida subyektlarning aniq belgilanishi suvga doir munosobatlarni tartibga solish jarayonida juda muhim hisoblanadi. Subyektlar suv munosabatlarining faol ishtirokchilari bo‘lib, davlat nazorati va xususiy foydalanish o‘rtasidagi muvozanatni ta’minlaydi. Ularning ishtiroki tenglik, oqilona foydalanish va mas’uliyat hamda javobgarlik prinsiplarini amalga oshiradi.
Davlat organlari boshqaruv, nazorat, ruxsat berish va muhofaza etish vakolatlariga ega (15 — 25-moddalar); suvdan foydalanuvchilar va yetkazib beruvchilar ruxsatnoma va shartnoma asosida foydalanish huquqiga ega bo‘lib, tejash, to‘lov va himoya majburiyatlarini bajaradi (72 — 76-moddalar); nodavlat tashkilotlar huquqlarni himoya qilish va takliflar kiritishda ishtirok etadi. Huquq va majburiyatlar Suv kodeksining boshqa moddalarida batafsil tartibga solinadi.
Suvga doir munosabatlarning subyektlari quyidagilardan iborat:
Maxsus vakolatli davlat organlari, shu jumladan respublika ijro etuvchi hokimiyat organlari — Suv resurslarini boshqarishda quyidagilar maxsus vakolatli organlardir:
- O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi;
- Yer usti suvlarini boshqarish bo‘yicha O‘zbekiston Respublikasi Suv xo‘jaligi vazirligi va uning O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan belgilanadigan organlari;
- Yer osti suvlarini boshqarish bo‘yicha O‘zbekiston Respublikasi Tog‘-kon sanoati va geologiya vazirligi;
Mahalliy ijro etuvchi hokimiyat organlari — Toshkent shahri va viloyatlar, tuman (shahar)lar hokimliklari;
Suv xo‘jaligining foydalanuvchi tashkilotlari — O‘zbekiston Respublikasi Suv xo‘jaligi vazirligi tizimidagi tashkilotlar bo‘lib, ularning zimmasiga suv xo‘jaligi obyektlariga texnik xizmat ko‘rsatish va ulardan foydalanish vazifalari yuklatilgan;
Suv yetkazib beruvchi tashkilotlar — suv xo‘jaligi obyektlaridan foydalanish va ularga texnik xizmat ko‘rsatish uchun mas’ul bo‘lgan, o‘ziga shartnoma asosida suvdan foydalanuvchilarga suv olish va yetkazib berish huquqi berilgan suv xo‘jaligining foydalanuvchi tashkiloti va (yoki) boshqa yuridik shaxs;
Suvdan foydalanuvchilar — suv resurslaridan o‘z ehtiyojlari uchun foydalanadigan yuridik yoki jismoniy shaxslar;
Fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlari va boshqa nodavlat tashkilotlari — nodavlat notijorat tashkiloti maqomi sifatida suvlarni muhofaza qilish va ulardan oqilona hamda samarali foydalanish jarayonini kuzatish va suv qonunchiligi qoida-talablari ijrosini ta’minlashda jamoat nazoratini olib borish huquqiga ega bo‘lgan fuqarolik jamiyatining institutlari bo‘lib hisoblanadi.
Sharhlanayotgan moddaning ahamiyati shundaki, birinchidan, suvga doir munosabatlarning obyektlari va subyektlarini aniq belgilash orqali ularni tartibga solish jarayonining samaradorligini oshirishga xizmat qiladi, ikkinchidan, barcha suv munosabati subyektlarining suv obyektlaridan oqilona foydalanish bilan bog‘liq mexanizmlarini ta’minlaydi.
6-modda. Prokuror talablari bajarilishining majburiyligi
Prokurorning hujjatlar, materiallar va boshqa maʼlumotlarni taqdim etish, taftish, tekshirishlar oʻtkazish, mutaxassis ajratish, prokuraturaga kelish va aniqlangan qonunbuzarliklar xususida tushuntirishlar berish, qonunbuzarliklarni, ularga imkoniyat yaratayotgan sabab va shart-sharoitlarni bartaraf etish, shuningdek qonunga rioya etish toʻgʻrisidagi oʻz vakolatlari doirasida qoʻyayotgan talablarini bajarish barcha fuqarolar va yuridik shaxslar uchun majburiydir.
Prokuratura organlari oʻz vazifalarini amalga oshirishlari uchun zarur boʻlgan axborot, hujjatlar va ularning nusxalari mazkur organlarning talabiga muvofiq bepul beriladi.
Prokurorning talablari ustidan shikoyat qilinishi ularning ijrosini toʻxtatib qoʻymaydi.
Qonunchilik hujjatlarida asosiy prinsiplarning mustahkamlanishi muhim ahamiyatga ega bo‘lib, birinchidan, ijtimoiy munosabatlarni tartibga solish yo‘nalishlarini belgilaydi, ikkinchidan, jismoniy va yuridik shaxslar o‘rtasida paydo bo‘ladigan munosabatlarni huquqiy tartibga solish uchun zarur bo‘lgan ilmiy-amaliy g‘oyalarni amalga oshirilishini ta’minlaydi.
Yuridik adabiyotlarda “huquq prinsipi” tushunchasiga turlicha ta’rif berilsa-da, ularning barchasining mazmunida prinsiplar huquqning vujudga kelishi, rivojlanishi va amalga oshirilishining ma’naviy va tashkiliy asosini tashkil etuvchi muayyan g‘oyalar ekanligi anglashiladi. Huquq prinsiplarida huquqning uning rivojlanishiga yo‘naltirilgan asosiy va bosh g‘oyalar ifodalanadi.
Yuridik adabiyotlarda huquq prinsiplarini umumiy (umumhuquqiy), tarmoqlararo va sohaviyga bo‘lish keng tarqalgan.
Suvga doir paydo bo‘ladigan ijtimoiy munosabatlarni tartibga solishda asosiy prinsiplarning mazmun-mohiyati quyidagilardan iborat:
1) Cuv resurslaridan maqsadli va kompleks foydalanish hisobidan aholining, iqtisodiyot tarmoqlarining hamda ekotizimlarning suvga bo‘lgan ehtiyojlarini qanoatlantirish — bu O‘zbekiston Respublikasining Suv kodeksi va suv xo‘jaligini rivojlantirish strategiyalarining asosiy maqsad va vazifalaridan biridir.
Bu borada quyidagi yo‘nalishlarga e’tibor qaratiladi:
Oqilona foydalanish: suv resurslarini tejash va ulardan samarali foydalanish.
Kompleks yondashuv: suvdan foydalanishda iqtisodiy, ijtimoiy va ekologik ehtiyojlarni mutanosib ravishda qondirish.
Muhofaza qilish: ekotizimlarning barqarorligini saqlash uchun suv obyektlarini muhofaza qilish.
Bu chora-tadbirlar suv xo‘jaligi obyektlaridan maqsadli foydalanishni tartibga soladi.
2) Aholini ichimlik va xo‘jalik-maishiy ehtiyojlar uchun zarur miqdordagi va sifati kafolatlangan suv bilan birinchi navbatda ta’minlash — O‘zbekiston Respublikasining Suv kodeksi va unga tegishli normativ hujjatlarga ko‘ra asosiy suvdan foydalanish prinsipi hisoblanadi.
Bu boradagi asosiy jihatlar:
Ustuvorlik: suv resurslarini taqsimlashda birinchi navbatda aholi ehtiyojlari (ichimlik va maishiy) qondiriladi.
Sifat va miqdor: suv ta’minoti tizimlarida sanitariya me’yorlariga javob beradigan, xavfsiz va yetarli hajmdagi suv yetkazib berilishi shart.
Maqsad: aholining turmush sharoitini yaxshilash va sog‘lig‘ini muhofaza qilishdir. Bu qoida, ayniqsa, suv tanqis bo‘lgan sharoitlarda ichimlik suvini boshqa maqsadlar (sanoat, sug‘orish)dan ustun qo‘yishni talab etadi.
3) Suv obyektlaridan foydalanishda ularni muhofaza qilish ustuvorligi — suv resurslarini ifloslanish va kamayib ketishdan asrash, ularning tabiiy holatini saqlash va ekologik muvozanatni ta’minlash asosiy vazifa ekanligini anglatadi. Bunda foydalanish manfaatlaridan ko‘ra, suvning sifati va miqdorini saqlab qolish vazifasi birinchi o‘ringa qo‘yiladi.
Bu tamoyilning asosiy maqsadlari:
Suvning ekologik xavfsizligi: suv manbalarining tabiiy xususiyatlarini saqlash va ularni zararli ta’sirlardan himoya qilish.
Barqaror foydalanish: suv resurslaridan foydalanishda kelajak avlodlar ehtiyojlarini hisobga olgan holda, ularning qayta tiklanish qobiliyatini saqlash.
Ifloslanishning oldini olish: suv obyektlariga oqova suvlarni tashlash va boshqa zararli moddalar tushishini qat’iy nazorat qilish va cheklash.
Ushbu tamoyil O‘zbekiston Respublikasining Suv kodeksi va boshqa qonunchilik hujjatlariga asoslanadi.
4) Suv ekotizimlarining maqbul holati va aholi salomatligini muhofaza qilish uchun qulay shart-sharoitlarni ta’minlash. Bu borada asosiy chora-tadbirlar quyidagilardan iborat:
Ifloslanishning oldini olish: sanoat korxonalari va kommunal xo‘jaliklardan chiqadigan oqova suvlarni tozalash tizimlarini zamonaviylashtirish orqali suv havzalariga zararli moddalar tushishini cheklash.
Suv resurslarini muhofaza qilish: suv obyektlarining sanitariya-muhofaza zonalarini belgilash va ularda xo‘jalik faoliyatini qat’iy nazorat qilish.
Ichimlik suvi sifati: aholini toza va xavfsiz ichimlik suvi bilan ta’minlash uchun suv quvurlari va tozalash inshootlarini muntazam monitoring qilish.
Ekotizimlarni tiklash: daryo va ko‘llarning tabiiy o‘zanlarini saqlab qolish, qirg‘oq bo‘yi mintaqalarini ko‘kalamzorlashtirish va bioxilma-xillikni himoya qilish.
Gigiyenik me’yorlar: suv tarkibidagi kimyoviy va mikrobiologik ko‘rsatkichlarni xalqaro standartlar asosida doimiy tekshirib borish.
5) Suvga doir munosabatlar subyektlarining tengligi — bu suvdan foydalanish va uni muhofaza qilishda barcha ishtirokchilarning (davlat organlari, yuridik va jismoniy shaxslar) qonun oldida huquqiy tengligini, manfaatlar muvozanatini va suvdan foydalanishda kamsitishlarga yo‘l qo‘yilmasligini anglatuvchi asosiy huquqiy prinsipdir. Ular o‘zlariga berilgan huquq va majburiyatlar doirasida teng imkoniyatga egadirlar.
Suvga doir munosabatlar subyektlari tengligining asosiy jihatlari:
Huquqiy tenglik: suvdan foydalanuvchilar va suv iste’molchilari, ularning mulkchilik shaklidan qat’i nazar, suv resurslaridan foydalanishda va ularni muhofaza qilishda teng huquq va majburiyatlarga ega.
Manfaatlar muvozanati: suvdan foydalanishda turli tarmoqlar (qishloq xo‘jaligi, sanoat, kommunal) manfaatlari o‘zaro hisobga olinadi va afzallik berilmaydi.
Teng imkoniyatlar: O‘zbekiston Respublikasining Suv kodeksiga ko‘ra, suv obyektlaridan foydalanish shartnoma asosida, tenglik va oshkoralik tamoyillari asosida amalga oshiriladi.
Javobgarlik tengligi: suv qonunchiligini buzganlik uchun barcha subyektlar teng javobgarlikka tortiladi.
Bu tamoyil suv resurslarini boshqarishda adolatlilikni va barqaror foydalanishni ta’minlashga xizmat qiladi.
6) Suvni tejash, undan oqilona foydalanish va uni saqlashni qo‘llab-quvvatlash — suvni tejash va oqilona foydalanish — hayotiy zarurat asosida suv resurslarini asrash, tomchilatib sug‘orish, tejamkor texnologiyalarni joriy etish hamda kommunal xo‘jalikda limitlarga rioya qilish muhim hisoblanadi. Bunday madaniyatning shakllanishi oiladan boshlanib, ekologik barqarorlikni va kelgusi avlodlar uchun suv zaxiralarini ta’minlashda muhim o‘rin tutadi.
Suvdan oqilona foydalanish chora-tadbirlari:
Qishloq xo‘jaligida: tomchilatib, yomg‘irlatib sug‘orish va yer osti suvlaridan samarali foydalanish.
Maishiy hayotda: suv hisoblagichlarini o‘rnatish, oqar suvni tejash, zamonaviy santexnika vositalaridan foydalanish.
Ekologik madaniyat: suvni isrof qilmaslikni targ‘ib qilish va suv obyektlarini ifloslanishdan asrash.
Suvni saqlash va muhofaza qilish: suv resurslarini ifloslantiruvchi moddalardan tozalash. Suv xo‘jaligi obyektlarini rekonstruksiya qilish va yo‘qotishlarni kamaytirish.
Suvni tejash — bu nafaqat iqtisodiy foyda, balki kelajak uchun mas’uliyatdir.
7) suv resurslarini boshqarishga doir ekotizimli yondashuv — bu suv, quruqlik va tirik resurslarni muvozanatli boshqarish strategiyasi bo‘lib, unda inson ehtiyojlari bilan tabiiy ekotizimlarning barqarorligi o‘rtasidagi muvozanatni ta’minlash asosiy maqsad hisoblanadi.
Ushbu yondashuv suvga faqatgina iqtisodiy resurs sifatida emas, balki tirik tizimning ajralmas qismi sifatida qaraydi.
Ekotizimli yondashuvning asosiy tamoyillari. Bu yondashuv xalqaro miqyosda, xususan, BMT va Xalqaro tabiatni muhofaza qilish ittifoqi (IUCN) tomonidan belgilangan quyidagi prinsiplarga asoslanadi:
Havzaviy boshqaruv: suv resurslarini ma’muriy chegaralar bo‘yicha emas, balki tabiiy daryo havzalari darajasida boshqarish.
Ekotizim xizmatlarini saqlash: tabiiy suv obyektlari (daryolar, ko‘llar, botqoqliklar) faqat suv manbai emas, balki suvni tozalash va toshqinlarni jilovlash kabi muhim xizmatlarni ko‘rsatishini tan olish.
Ishtirokchilik (“Participatory”): qarorlar qabul qilish jarayoniga barcha manfaatdor tomonlarni (fermerlar, sanoat, mahalliy aholi) jalb etish.
Barqarorlik: kelajak avlodlar ehtiyojlarini xavf ostiga qo‘ymasdan, suvdan oqilona foydalanish.
O‘zbekistonda qo‘llanilishi va islohotlar:
O‘zbekiston suv resurslarini boshqarishda ekotizimli va integratsiyalashgan yondashuvni (IWRM) bosqichma-bosqich joriy etmoqda:
Qonunchilik asosi: O‘zbekiston Respubliksining Suv kodeksi va 2025 — 2028 yillarga mo‘ljallangan suv resurslarini boshqarish dasturi sohadagi huquqiy bazani mustahkamladi.
Raqamlashtirish va innovatsiya: “Aqlli” suv tizimlari, dronlar orqali monitoring o‘tkazish va Davlat suv kadastri ma’lumotlar bazasini yaratish orqali suv isrofini kamaytirish choralari ko‘rilmoqda.
Davlat-xususiy sheriklik: nasos stansiyalarini boshqarishda “bir nasos — bir tizim” tamoyili asosida xususiy sektorni jalb qilish (“Chortoq tajribasi”) boshlandi.
Iqlim o‘zgarishiga moslashish: transchegaraviy daryolar va iqlim o‘zgarishi sharoitida suv resurslarini samarali boshqarish bo‘yicha xalqaro loyihalar amalga oshirilmoqda. Ekotizimli yondashuv suvdan foydalanishda nafaqat qishloq xo‘jaligi va sanoat foydasini, balki tabiatning qayta tiklanish qobiliyatini ham hisobga olishni talab qiladi.
8) suv resurslarini integratsiyalashgan holda boshqarish, yer usti, yer osti suvlarini va qaytarib tashlanadigan suvlarni muvofiqlashtirilgan holda boshqarish — yer usti, yer osti va qaytarib tashlanadigan suvlarni muvofiqlashtirilgan holda boshqarish, ulardan oqilona foydalanish va muhofaza qilish, shuningdek suv tejovchi texnologiyalarni joriy etish orqali barqaror rivojlanish maqsadlariga (BMT, Barqaror rivojlanish maqsadlari. 6.5.1.) erishishdir. O‘zbekistonda bu tizim orqali suv muammolarini bartaraf etish va samaradorlikni oshirish ko‘zda tutilgan.
Asosiy chora-tadbirlar va muvofiqlashtirish yo‘nalishlari:
Muvofiqlashtirilgan boshqaruv: yer usti, yer osti va qaytarib tashlanadigan suvlarni yagona tizim sifatida boshqarish, havza tamoyili asosida foizlarda ta’minlangan suv resurslarini hisoblash.
Yer osti suvlarini muhofaza qilish: yer osti suvlari sathi pasayib ketayotgan hududlarda quduq burg‘ilashga moratoriy joriy etish va suvdan oqilona foydalanish.
Qaytarib tashlanadigan suvlar: qishloq xo‘jaligida suv resurslarini tejash maqsadida drenaj va qaytarib tashlanadigan suvlardan qayta foydalanish, ularni boshqarish.
Monitoring va baholash: Suv xo‘jaligi vazirligi tomonidan BMTning Atrof-muhit bo‘yicha dasturi (UNEP) doirasida hisobotlar tayyorlash va monitoring qilish.
Bu tadbirlar mamlakatimizda suv resurslarini boshqarish tizimini takomillashtirish va suv xavfsizligini ta’minlashga qaratilgan.
9) Suv resurslarini boshqarish va ulardan foydalanishning havza hamda ma’muriy-hududiy prinsiplarini uyg‘unlashtirish — suv resurslarini boshqarishda havza (gidrografik) va ma’muriy-hududiy tamoyillarni uyg‘unlashtirish — suvdan foydalanish samaradorligini oshirish, taqsimlashda adolatni ta’minlash va suv obyektlarini muhofaza qilishni kuchaytirishning asosiy omilidir. Bunda daryo havzasi chegaralari (tabiiy) ma’muriy chegaralar (viloyat/tuman) bilan integratsiya qilinib, yagona raqamli boshqaruv tizimi joriy etiladi.
Uyg‘unlashtirishning asosiy yo‘nalishlari va chora-tadbirlari:
Havzaviy yondashuv (gidrografik): suv resurslarini yuqori oqimdan quyi oqimgacha yaxlit tizim sifatida boshqarish, daryo havzasi inspeksiyalari orqali suv taqsimotini rejalashtirish.
Ma’muriy-hududiy yondashuv: hokimliklar va suv xo‘jaligi tashkilotlari orqali mahalliy darajada suvdan foydalanish qoidalariga rioya etilishini nazorat qilish.
Islohotlar va integratsiya:
suv resurslarini boshqarishda Suv kodeksi va huquqiy asoslarni mustahkamlash, transchegaraviy suvlardan oqilona foydalanish.
- suv xo‘jaligi obyektlarini modernizatsiya qilish va nasos stansiyalarini energiya auditidan o‘tkazish, bunda havza bo‘yicha suv yo‘qotishlarni kamaytirish.
Bu uyg‘unlik suv taqchilligi sharoitida resurslardan samarali foydalanish, ekologik muvozanatni saqlash va barqaror rivojlanishni ta’minlashga xizmat qiladi.
10) Suv xo‘jaligi sohasining iqlim o‘zgarishiga moslashishini ta’minlash O‘zbekiston uchun strategik ustuvor vazifa bo‘lib, bu borada “O‘zbekiston Respublikasi suv xo‘jaligini rivojlantirishning 2020 — 2030 yillarga mo‘ljallangan konsepsiyasi” va 2025 yil 30 iyulda qabul qilingan O‘zbekiston Respublikasining Suv kodeksi asosiy huquqiy baza hisoblanadi.
Asosiy chora-tadbirlar va yo‘nalishlar:
Suv tejovchi texnologiyalarni keng joriy etish: 2026 yil yakuniga qadar 503 ming gektar maydonda suv tejovchi texnologiyalarni (tomchilatib, yomg‘irlatib va boshqa shu kabi) o‘rnatish rejalashtirilgan. 2028 yilga borib bunday texnologiyalar sug‘oriladigan yerlarning 80 foizini qamrab olishi ko‘zda tutilgan.
Raqamlashtirish va monitoring: suv resurslarini boshqarishda inson omilini kamaytirish uchun suv obyektlarida “Smart Water” (“Aqlli suv”) va boshqa raqamli qurilmalar o‘rnatilmoqda. Jumladan, Shveysariya bilan hamkorlikda 5 ta viloyatda 50 dan ortiq iqlim monitoring stansiyalari va 30 ta avtomatlashtirilgan quduqlar tashkil etilmoqda.
Infratuzilmani modernizatsiya qilish: kanallarni betonlash va nasos stansiyalarini energiya tejovchi qurilmalarga almashtirish orqali suv isrofini kamaytirish choralari ko‘rilmoqda. Masalan, 2026 yilda suv tejovchi tadbirlar uchun 3,3 trillion so‘m mablag‘ yo‘naltirilishi belgilangan.
Iqlimga chidamli qishloq xo‘jaligi: iqlim o‘zgarishiga mos, kam suv talab qiladigan va qurg‘oqchilikka chidamli ekin navlarini ekishni joriy etish hamda fermerlarni suvdan oqilona foydalanishga o‘qitish tizimi yo‘lga qo‘yilmoqda.
Xalqaro hamkorlik va strategiya: 2026 yil fevral oyida O‘zbekiston Respublikasi Suv xo‘jaligi vazirligi hamda tegishli davlat organlari ishtirokida 2027 — 2050 yillarga mo‘ljallangan suv resurslaridan oqilona foydalanish bo‘yicha yangi Milliy strategiya loyihasi muhokama qilindi. Ushbu strategiyaning asosiy maqsadi mamlakatda suv resurslarini samarali boshqarish, suv tanqisligi xavfini kamaytirish va iqlim o‘zgarishi sharoitida suv xavfsizligini ta’minlashdan iboratdir.
11) Suv ifloslanishining oldini olish, uni cheklash va kamaytirish — suv ifloslanishining oldini olish va kamaytirish uchun sanoat va maishiy oqova suvlarni tozalash inshootlarini modernizatsiya qilish, qishloq xo‘jaligida kimyoviy o‘g‘itlardan oqilona foydalanish va suv obyektlariga chiqindi tashlashni taqiqlash talablariga rioya etish lozim. Bu choralar Suv kodeksi va normativ-huquqiy hujjatlar bilan tartibga solinadi.
Suv ifloslanishining oldini olish, cheklash va kamaytirishning asosiy yo‘nalishlari:
Oqova suvlarni tozalash: sanoat korxonalari va kommunal xo‘jaliklar tomonidan oqova suvlarni suv havzalariga tashlashdan oldin maxsus tozalash inshootlari orqali o‘tkazish, ularning samaradorligini oshirish.
Qishloq xo‘jaligida oqilona foydalanish: mineral o‘g‘itlar va pestitsidlardan foydalanish cheklanganligi, tuproq eroziyasiga qarshi kurashish, shuningdek, suv manbalari yonida kimyoviy moddalar saqlash taqiqlanganligi.
Chiqindilarni boshqarish: suv obyektlari, qirg‘oq bo‘yi va suvni muhofaza qilish zonalariga chiqindilarni tashlash va ko‘mish taqiqlanganligi.
Huquqiy tartibga solish: suvdan foydalanish va suv iste’moli tartibiga rioya qilish, suv olish limitlarini belgilash va ularga qat’iy amal qilish.
Ekologik monitoring: suv sifatini doimiy monitoring qilish va ifloslanish manbalarini aniqlash hamda bartaraf etish.
Mazkur chora-tadbirlar suv resurslarini asrab-avaylash va aholini toza ichimlik suvi bilan ta’minlashga xizmat qiladi.
12) Suv xo‘jaligiga bozor iqtisodiyoti va davlat-xususiy sheriklik prinsiplarini joriy etish — infratuzilmani modernizatsiya qilish, suvni tejash va boshqaruv samaradorligini oshirishning asosiy omilidir. Bunda namunaviy nizomlar ishlab chiqish, malakali investorlarni jalb qilish, raqamli texnologiyalarni qo‘llash va suv xo‘jaligi obyektlarini DXSH asosida boshqarish muhim ahamiyatga ega.
Asosiy yo‘nalishlar va chora-tadbirlar:
DXSH loyihalarini rivojlantirish: suv xo‘jaligida DXSH loyihalarini amalga oshirish bo‘yicha Namunaviy nizom ishlab chiqish, xususiy sheriklarning majburiyatlarini aniq belgilash va loyiha obyektlarini to‘g‘ri tanlash lozim.
Investorlarni jalb qilish: qishloq xo‘jaligi sohasida tajribaga ega bo‘lgan, moliyaviy barqaror mahalliy va xorijiy investorlarni keng jalb qilish.
Raqamlashtirish va avtomatlashtirish: 100 ta yirik suv xo‘jaligi obyektida boshqaruv jarayonlarini raqamli texnologiyalar va avtomatik tizimlar asosida boshqarishga o‘tkazish.
Integrallashgan boshqaruv: yer usti, yer osti va qaytar suvlarni integrallashgan holda boshqarish, yer osti suvlarining strategik zaxiralarini asrash.
Bu chora-tadbirlar suv xo‘jaligi obyektlarining samaradorligini oshirishga xizmat qiladi.
13) Suv resurslarini boshqarish jarayonining ochiqligi, shaffofligini ta’minlash va ushbu jarayonga jamoatchilikni jalb etish — O‘zbekistonda suv resurslarini boshqarish ochiqligi va shaffofligini ta’minlash uchun Suv xo‘jaligi vazirligi va xalqaro ekspertlar monitoring natijalarini har yarim yilda tanqidiy muhokama qilib, har chorakda Vazirlar Mahkamasiga tahliliy ma’lumot kiritib boriladi.
Suv resurslarini boshqarish jarayonida shaffoflik va jamoatchilik ishtirokini oshirishning asosiy choralari:
Monitoring va hisobot: suv resurslarini integrallashgan holda boshqarish (BMT UNEP talablari asosida) bo‘yicha hisobotlar berib boriladi va tizimli monitoring natijalari jamoatchilikka e’lon qilinadi.
Raqamlashtirish va ochiq ma’lumotlar: “Suvkredit.uz” elektron platformasi orqali suv hisobini yuritish, nasos stansiyalarini energiya auditidan o‘tkazish va bu ma’lumotlarni ochiqlash.
Jamoatchilik ishtiroki: suv iste’molchilari uyushmalari va mahalliy aholini suvni tejaydigan texnologiyalarni joriy etish hamda suvdan foydalanish rejalarini muhokama qilishga jalb etish.
Innovatsion usullar: qishloq xo‘jaligida suv sarfini kosmik texnologiyalar (Farg‘ona viloyatidagi pilot loyiha) orqali nazorat qilish.
Ushbu chora-tadbirlar 2026 yilda O‘zbekistonning suv resurslarini boshqarish darajasini yuqori (55 — 75 ball) ko‘rsatkichga olib chiqishni maqsad qilgan.
14) Suvga doir munosabatlarda ilmiy va innovatsion faoliyatni rag‘batlantirish — suv resurslarini boshqarish, tejash va sifatini oshirishga qaratilgan yangi texnologiyalar (aqlli sug‘orish, raqamlashtirish) hamda ilmiy tadqiqotlarni davlat tomonidan moliyalashtirish, qo‘llab-quvvatlash hamda amaliyotga tatbiq etish orqali amalga oshiriladi. Bu jarayon ilmiy ishlanmalarni tijoratlashtirish va suv xo‘jaligiga zamonaviy yechimlarni joriy etishni o‘z ichiga oladi.
15) Suv to‘g‘risidagi qonunchilikni buzish oqibatida yetkazilgan zararning o‘rnini qoplash — O‘zbekiston Respublikasining suv to‘g‘risidagi qonunchiligini buzish natijasida yetkazilgan zararni qoplash tartibi asosan O‘zbekiston Respublikasining Suv kodeksi va boshqa sohaviy qonun hujjatlari bilan tartibga solinadi.
Suv to‘g‘risidagi qonunchilikni buzish oqibatida yetkazilgan zararning o‘rnini qoplash bo‘yicha asosiy qoidalar:
Majburiylik: yuridik va jismoniy shaxslar suv to‘g‘risidagi qonunchilikni buzish natijasida yetkazilgan zararning o‘rnini to‘liq hajmda qoplashlari shart.
Javobgarlik turlari: zararni qoplash aybdor shaxslarni intizomiy, ma’muriy yoki jinoiy javobgarlikka tortishdan ozod etmaydi.
Zararning turlari: zarar suvlarni ifloslantirish, kamaytirish, suv obyektlari zararli ta’sirining oldini olish choralarini ko‘rmaslik yoki suvdan noqonuniy foydalanish natijasida kelib chiqishi mumkin.
Zarar miqdorini hisoblash: zarar miqdori qonunchilikda belgilangan maxsus tariflar va uslubiyatlar asosida, yetkazilgan haqiqiy ziyonni hisobga olgan holda belgilanadi.
Nizolarni hal etish: agar zararni qoplash bo‘yicha kelishuvga erishilmasa, nizolar sud tartibida ko‘rib chiqiladi.
16) Suvga doir munosabatlar subyektlarining huquqlari va qonuniy manfaatlarini himoya qilish — O‘zbekistonda suvga doir munosabatlar subyektlarining (suvdan foydalanuvchilar, iste’molchilar, yetkazib beruvchilar) huquq va qonuniy manfaatlari O‘zbekiston Respublikasining Suv kodeksi va tegishli qonun hujjatlari bilan himoya qilinadi. Bunga belgilangan limitlar, suv berish rejimiga rioya etilishini ta’minlash va suv obyektlaridan oqilona foydalanish kiradi.
Suvga doir munosabatlar subyektlarining huquqlarini himoya qilishning asosiy jihatlari:
Huquqiy kafolatlar: suvdan foydalanuvchilar va suv yetkazib beruvchi tashkilotlarning huquqlari hamda qonuniy manfaatlariga rioya etilishi qonun darajasida ta’minlanadi.
Buzilgan huquqlarni tiklash: suv olish huquqi yoki suv berish rejimi buzilgan taqdirda, subyektlar o‘z manfaatlarini sud orqali himoya qilish huquqiga ega.
Suvdan oqilona foydalanish: suv resurslari va suv xo‘jaligi obyektlaridan foydalanish sohasidagi munosabatlarni tartibga solish orqali barcha subyektlarning manfaatlari tengligi ta’minlanadi.
Majburiyatlar va javobgarlik: suv yetkazib beruvchi va iste’molchi o‘rtasidagi shartnomaviy munosabatlarda tomonlarning huquqlari va majburiyatlari qat’iy belgilanadi.
Ushbu himoya tizimi suv resurslaridan barqaror va adolatli foydalanishni kafolatlaydi.
7-modda. Fuqarolarning ariza va shikoyatlarini hamda yuridik shaxslarning murojaatlarini koʻrib chiqish
Prokuratura organlari fuqarolarning ariza va shikoyatlarini hamda yuridik shaxslarning murojaatlarini koʻrib chiqadilar, ularning buzilgan huquqlarini tiklash va qonuniy manfaatlarini himoya qilish chora-tadbirlarini koʻradilar.
Prokuror fuqarolarni va yuridik shaxslarning vakillarini shaxsan qabul qiladi.
Prokuror oʻziga tushgan taklif, ariza va shikoyatlarni tekshirish vazifasini zarur hollarda tegishli davlat boshqaruvi, nazorat va tekshirish organlariga, korxona, muassasa va tashkilotlarning mansabdor shaxslariga topshirish hamda ulardan tekshirishga taalluqli barcha materiallar bilan birga tekshirish natijalariga doir yozma axborot berishlarini talab etish huquqiga ega.
Fuqarolarning ariza va shikoyatlari hamda yuridik shaxslarning murojaatlarini koʻrib chiqish natijalari boʻyicha prokuror qaror qabul qiladi, bu qaror ustidan yuqori turuvchi prokurorga shikoyat qilinishi mumkin.
Oʻzbekiston Respublikasi Bosh prokurori tomonidan fuqaroning ariza va shikoyati yoki yuridik shaxsning murojaati yuzasidan qaror qabul qilinganidan keyin prokuratura organlarida ular boʻyicha ish yuritish tugatiladi, yangi ochilgan holatlar bundan mustasnodir.
Suvdan foydalanish huquqi — suv obyektlaridan (yer usti va yer osti suvlaridan) suv olish, ulardan foydalanish va ularning holatiga ta’sir etish imkoniyatini beruvchi subyektlar (jismoniy va yuridik shaxslar) huquqidir. Suv kodeksining 7-moddasiga ko‘ra, suv obyektidan suv olish usuliga va suvning hamda suv obyektlarining holatiga ta’sir etishiga qarab suvdan foydalanish huquqi ikki turga bo‘linadi: umumiy foydalanish va maxsus foydalanish.
Ushbu tasnif suvdan foydalanish huquqining mazmunini aniqlash uchun asos bo‘lib, u huquqiy munosabatlarning subyektlari (suv iste’molchilari), obyektlari (suv obyektlari) va mazmuni (suv olish usuli va ta’sir darajasi)ni qamrab oladi. Shuningdek, suvdan foydalanish huquqining demokratik (umumiy) va regulyativ (maxsus) xarakterlarini mutanosiblashtiradi, bu esa suvning umummilliy boylik sifatida himoyasini ta’minlashga xizmat qiladi.
Suvdan umumiy foydalanish huquqi juda muhim hisoblanadi. Chunki barcha fuqarolarning suvdan foydalanish imkoniyatlarini kengaytiradi va ularning ushbu muhim tabiiy resursdan turli maqsadlarda foydalanish huquqini ta’minlaydi.
Ushbu foydalanish huquqiga quyidagilar kiradi:
- o‘zining ichimlik va xo‘jalik-maishiy ehtiyojlari uchun suv olish;
- cho‘milish;
- baydarka va motorsiz qayiqda suzish;
- chorva mollarini sug‘orish;
- sport va havaskorlik yo‘li bilan baliq ovlash.
Shuni alohida ta’kidlash lozimki, suvdan umumiy foydalanish Suv kodeksida va boshqa qonun hujjatlarida belgilangan tartibda ruxsatsiz va cheklovlarsiz amalga oshiriladi (favqulodda holatlar va tanho foydalanishga berilgan obyektlar bundan mustasno, u yerda shartlar kelishilgan holda qo‘llaniladi).
Suv huquqida suvdan maxsus foydalanish huquqining ahamiyati beqiyosdir. Chunki ushbu huquqni amalga oshirish orqali jismoniy va yuridik shaxslarning suv resurslaridan foydalanish mexanizmlarini oshiradi va iqtisodiyotning deyarli barcha sohalarini rivojlantirish orqali aholining iqtisodiy farovonligiga erishishga xizmat qiladi.
Suvdan maxsus foydalanishga quyidagilar kiradi:
- to‘suvchi inshootlar, nasoslar, nasos stansiyalari, sifonlar va boshqa qurilmalardan foydalanib suv olish;
- suv transportida suzish;
- gidroelektrostansiyalar uchun suvdan foydalanish;
- oqova suvlarni suv obyektlariga oqizish.
Maxsus foydalanishni amalga oshirish tartibi Suv kodeksining boshqa moddalarida belgilangan. Xususan, mazkur Kodeksning 56-moddasida nazarda tutilgan hollarda (bir sutkada 5 m³ dan ortiq suv olish yoki oqova suvlarni oqizish) ruxsatnoma asosida amalga oshiriladi. Ruxsatnoma 5 yilga (yer usti suvlari va tasdiqlangan yer osti zaxiralari uchun) yoki 2 yilgacha (tasdiqlanmagan zaxiralar uchun) beriladi; sun’iy suv havzalarida ruxsatnoma talab etilmaydi. Suvdan maxsus foydalanganlik uchun ruxsatnoma ushbu sohada maxsus vakolatga ega bo‘lgan davlat organlari, ya’ni O‘zbekiston Respublikasi Ekologiya va iqlim o‘zgarishi milliy qo‘mitasi, Suv xo‘jaligi vazirligi hamda Tog‘-kon sanoati va geologiya vazirligi organlari tomonidan beriladi.
Shuni ta’kidlash lozimki, gidrologik va ekologik mezonlarga (suv olish usuli va ta’sir darajasi) asoslangan. Umumiy foydalanish — minimal ta’sirli (gidrologik balansni buzmasdan) bo‘lsa, maxsus foydalanish — sezilarli o‘zgarishlar (suv sathi pasayishi, ifloslanish) keltiradi, shuning uchun ilmiy monitoringni (limitlar, kvotalar — 68-modda) talab etadi. Bu tasnif xalqaro standartlar (YEXHT, BMT suv konvensiyalari) va O‘zbekistonning iqlim o‘zgarishi sharoitiga mos keladi.
Suvdan umumiy foydalanish aholi uchun qulaylik yaratadi (byurokratiyasiz, masalan, hovlidagi quduqlardan foydalanish yoki daryoda cho‘milish), lekin tanho obyektlarda (masalan, irrigatsiya tizimlari) cheklovlar orqali sug‘orish va baliqchilikni muvofiqlashtiradi. Amaliyotda bu suv tanqisligida aholining asosiy ehtiyojlarini ustun qo‘yishga yordam beradi.
Suvdan maxsus foydalanish qishloq xo‘jaligi, sanoat va energetika sohalarida tartib va nazoratni ta’minlashga xizmat qiladi.
8-modda. Huquqbuzarliklar profilaktikasi va jinoyatchilikka qarshi kurash sohasidagi faoliyatni muvofiqlashtirish
Oʻzbekiston Respublikasi Bosh prokurori va unga boʻysunuvchi prokurorlar jinoyatchilikka qarshi kurash samaradorligini taʼminlash maqsadida tezkor-qidiruv faoliyatni, tergovga qadar tekshiruvni, surishtiruv va dastlabki tergovni amalga oshiradigan tegishli organlarning faoliyatini muvofiqlashtiradi.
Ushbu moddaning birinchi qismida koʻrsatilgan organlar faoliyatini muvofiqlashtirish uchun prokuror muvofiqlashtiruvchi kengash chaqiradi, ishchi guruhlar tashkil etadi, zarur axborot, shu jumladan statistika maʼlumotlarini talab qilib oladi, qonunchilikka muvofiq boshqa vakolatlarni amalga oshiradi.
Oʻzbekiston Respublikasi Bosh prokuraturasi Huquqbuzarliklar profilaktikasi va jinoyatchilikka qarshi kurashish boʻyicha respublika idoralararo komissiyasining yagona muvofiqlashtiruvchi organidir.
(8-moddaning nomi Oʻzbekiston Respublikasining 2017-yil 14-sentabrdagi OʻRQ-446-sonli Qonuni tahririda — OʻR QHT, 2017-y., 37-son, 978-modda)
(8-moddaning birinchi qismi Oʻzbekiston Respublikasining 2019-yil 23-maydagi OʻRQ-542-sonli Qonuni tahririda — Qonun hujjatlari maʼlumotlari milliy bazasi, 24.05.2019-y., 03/19/542/3177-son)
(8-moddaning ikkinchi qismi Oʻzbekiston Respublikasining 2021-yil 21-apreldagi OʻRQ-683-sonli Qonuni tahririda — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 21.04.2021-y., 03/21/683/0375-son)
(8-moddaning uchinchi qismi Oʻzbekiston Respublikasining 2023-yil 11-apreldagi OʻRQ-829-sonli Qonuni tahririda — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 12.04.2023-y., 03/23/829/0208-son)
Sharhlanayotgan modda suv resurslarini oqilona boshqarish, muhofaza qilish va foydalanishning huquqiy asoslarini yaratishda muhim ahamiyatga ega.
Suv obyektlari toifalari — bu suv resurslarining huquqiy va gidrogeologik tasnifi bo‘lib, ularni davlat egaligi, foydalanish rejimi va muhofaza choralariga qarab guruhlashtiradi. Suv kodeksining 8-moddasiga ko‘ra, suv obyektlari ikki asosiy toifaga bo‘linadi:
O‘zbekiston Respublikasining yer usti va yer osti suv obyektlari;
O‘zbekiston Respublikasida joylashgan va uning hududini kesib o‘tadigan transchegaraviy yer usti va yer osti suv obyektlari.
Bundan tashqari, moddada yer usti va yer osti suv obyektlarining tarkibiy qismlari aniqlashtirilgan. Bu tasnif suv obyektlarining gidrologik, geologik va huquqiy xususiyatlarini hisobga olgan holda amalga oshiriladi.
Yer usti suv obyektlari: tabiiy (daryolar, ko‘llar, buloqlar) va sun’iy (kanallar, suv omborlari, hovuzlar) suv oqimlari va havzalari, ularning o‘zanlari, tubi va qirg‘oqlari. Gidrologik siklga asoslangan: oqim, bug‘lanish, oqizish. O‘zbekistonda Amudaryo, Sirdaryo, Zarafshon kabi daryolar va “Chorvoq”, “To‘polon” suv omborlari va boshqa inshootlar mavjud.
Yer osti suv obyektlari: suvli qatlamlar (akviferlar), konlar, sizib chiqish zonalari va boshqa to‘planishlar (suv rejimi chegaralariga ega). Gidrogeologiya fanlari bo‘yicha o‘rganiladi: artezian suvlari, grunt suvlari. O‘zbekistonda Farg‘ona vodiysi, Qoraqalpog‘istondagi akviferlar muhim.
Transchegaraviy suv obyektlari — Suv kodeksining 4-moddasida belgilanganidek, transchegaraviy suv obyektlari — ikki va undan ortiq davlatlar chegaralarini kesib o‘tadigan yoki shunday chegaralarda joylashgan suv obyektlaridir. Xususan, chegara hududini kesib o‘tadigan daryolar, akviferlar (masalan, Amudaryo, Sirdaryo, transchegaraviy grunt suvlari). Gidrologiya va gidrogeologiyada “transchegaraviy havza” tushunchasi qo‘llanadi: suv oqimi davlatlar chegarasidan o‘tadi. O‘zbekiston Orol dengizi havzasida joylashgani uchun 80% dan ortiq suv transchegaraviy manbalardan keladi. Yer osti transchegaraviy akviferlar (masalan, Tojikiston bilan chegaradosh) gidrodinamik modellar bilan o‘rganiladi. Shuningdek, transchegaraviy kollektor-drenajlar ham transchegaraviy suv obyektlari sirasiga kiradi. (Masalan, O‘zbekiston Respublikasining Xorazm viloyati hamda Turkmaniston Respublikasining bir qator viloyatlaridagi sug‘oriladigan yerlarda hosil bo‘ladigan kollektor-drenaj suvlari ikkita asosiy kollektor orqali ko‘lga yetkaziladi).
Suv obyektlari toifalari — ulardan foydalanish maqsadi (ichimlik, baliqchilik, sanoat) va sifat ko‘rsatkichlariga ko‘ra huquqiy tasniflanishidir. Asosiy xususiyatlariga suvning tozalik darajasi, o‘zini o‘zi tozalash qobiliyati va ekologik ahamiyati kiradi. Ular suvdan foydalanish tartibi, muhofaza zonalari va cheklovlarni belgilaydi.
Ma’lumot uchun: O‘zbekistonda jami 97 ta yer osti suv konlari aniqlangan bo‘lib, ularning katta qismidan ichimlik suvi sifatida foydalaniladi. 2023 yildan boshlab yer osti suv sathi 5 metrdan ortiq pasaygan hududlarda quduqlarni burg‘ilashga moratoriy joriy etilgan, bundan jismoniy shaxslar tomonidan chuqurligi 25 metrgacha bo‘lgan quduqlarni burg‘ilash hamda sutkasiga 5 metr kubgacha hajmdagi yer osti suvlarini shaxsiy ehtiyojlar uchun yakka tartibda olish mustasno.
Muhofaza etiladigan tabiiy hududlarning suv obyektlari — bu alohida ekologik, ilmiy va estetik qiymatga ega bo‘lgan, davlat tomonidan maxsus muhofaza qilinadigan suv havzalari (daryolar, ko‘llar, suv omborlari va boshqalar) yoki ularning qismlaridir.
O‘zbekiston Respublikasida muhofaza etiladigan tabiiy hududlarning suv obyektlari alohida huquqiy maqomga ega bo‘lib, ularning holati asosan O‘zbekiston Respublikasi Suv kodeksi va “Muhofaza etiladigan tabiiy hududlar to‘g‘risida”gi Qonun bilan tartibga solinadi.
Muhofaza etiladigan tabiiy hududlarning suv obyektlari huquqiy holatining asosiy jihatlarini quyidagicha izohlash mumkin:
1) Alohida muhofaza rejimi yuzasidan — suv obyektlari yoki ularning bir qismi ustuvor ekologik, ilmiy, madaniy va sog‘lomlashtirish ahamiyatiga ega bo‘lgan hududlar sifatida e’tirof etiladi. Ular to‘liq yoki qisman, doimiy yoki vaqtincha xo‘jalik faoliyatidan chiqariladi;
2) Mulkiy munosobatlar yuzasidan — suv umummilliy boylik bo‘lib, davlat mulki hisoblanadi va davlat tomonidan muhofaza qilinadi.
3) Ushbu hududda suvdan foydalanish tartibi yuzasidan — muhofaza etiladigan tabiiy hududlar suv obyektlaridan foydalanish va ularni muhofaza qilish choralari qonunchilik bilan belgilangan maxsus tartibda amalga oshiriladi. Shuni alohida ta’kidlash joizki, bunday hududlarda suvdan foydalanish ekologik va sanitariya-epidemiologik talablarga qat’iy rioya qilgan holda, tegishli ekologiya va atrof-muhitni muhofaza qilish organlari bilan kelishilgan holda amalga oshiriladi.
Muhofaza etiladigan tabiiy hududlar tarkibidagi suv obyektlari ekotizimlarning barqarorligini ta’minlovchi strategik resurs hisoblanadi. Ularning asosiy vazifasi tabiiy muvozanatni saqlash, bioxilma-xillikni qayta tiklash va suvning tabiiy sifatini himoya qilishdan iborat.
Ushbu suv obyektlari odatdagi xo‘jalik obyektlaridan quyidagi o‘ziga xos xususiyatlari bilan ajralib turadi:
Ushbu suv obyektlari odatdagi xo‘jalik obyektlaridan quyidagi o‘ziga xos xususiyatlari bilan ajralib turadi:
1) Iqtisodiy foydalanishdan chiqarilganlik: bu hududlardagi suv obyektlari (akvatoriyalar) qisman yoki to‘liq, doimiy yoki vaqtincha xo‘jalik ekspluatatsiyasidan olib qo‘yiladi.
2) Ekologik va ilmiy ahamiyat: bunday suv obyektlari noyob gidrologik va biofizikaviy funksiyalarni bajaradi, suv oqimining muntazamligini va sifatini tabiiy ravishda nazorat qiladi.
3) Maxsus muhofaza zonalari: daryo va ko‘llar atrofida suvni muhofaza qilish va sanitariya-muhofaza zonalari tashkil etiladi. Bu yerlarda daraxtlarni kesish (sanitariya maqsadlaridan tashqari) va suv sifatiga salbiy ta’sir etuvchi faoliyat taqiqlanadi.
4) Tabiiy yashash muhiti: suv obyektlari nafaqat resurs, balki baliqlar va boshqa suv jonzotlari uchun muhim yashash muhiti va ko‘payish joyi vazifasini o‘taydi.
Muhofaza etiladigan tabiiy hududlarning huquqiy holati o‘z navbatida, muhim tamoyillarga ega bo‘lib, suv resurslaridan oqilona foydalanish va ularni muhofaza qilish tizimi uchun juda muhim hisoblanadi.
O‘zbekiston qonunchiligi (jumladan, Suv kodeksi va “Muhofaza etiladigan tabiiy hududlar to‘g‘risida”gi Qonun) suv obyektlarini muhofaza qilishda quyidagi prinsiplarga tayanadi:
1) Ustuvorlik tamoyili: aholi salomatligi va ekologik tizimni saqlash iqtisodiy maqsadlardan ustun turadi.
2) Yagona ekologik tizim: METHlardagi suv obyektlari biologik va landshaft xilma-xilligini ta’minlovchi yagona tizimning ajralmas qismi sifatida boshqariladi.
3) Davlat muhofazasiga olinganligi: suv obyektlari davlat mulki bo‘lib, ulardan oqilona foydalanish davlat tomonidan qat’iy nazorat qilinadi.
Misol uchun, Sudochye ko‘llar tizimi kabi davlat buyurtma qo‘riqxonalarining tashkil etilishi O‘zbekistonda suv obyektlarini tizimli muhofaza qilishning amaliy namunasidir.
Sharhlanayotgan moddaning ahamiyati shundaki, birinchidan, muhofaza etiladigan tabiiy hududlarning toifalaridagi suv obyektlari belgilangan, ikkinchidan, ushbu toifalarning huquqiy rejimi albatta suv obyektlariga ham tegishli bo‘ladi.
9-modda. Davlat hokimiyati va boshqaruv organlari majlislarida prokurorning ishtirok etishi
Oʻzbekiston Respublikasi Bosh prokurori, Qoraqalpogʻiston Respublikasi prokurori tegishincha Oʻzbekiston Respublikasi va Qoraqalpogʻiston Respublikasi davlat hokimiyati va boshqaruv organlari majlislarida belgilangan tartibda ishtirok etish huquqiga ega.
Viloyatlar, Toshkent shahar, tumanlar va shaharlar prokurorlari hamda ularga tenglashtirilgan prokurorlar davlat hokimiyati va boshqaruvning tegishli va quyi organlari majlislarida belgilangan tartibda ishtirok etishga haqli.
Suv obyektlaridan foydalanish turlari muhim ahamiyatga ega hisoblanadi. Suv huquqida suv obyektlaridan tanho yoki birgalikda foydalanish turlari belgilangan.
Suv obyektlaridan tanho (maxsus) foydalanish — bu suvdan foydalanuvchiga maxsus hujjat (shartnoma, litsenziya) asosida, ma’lum muddatga (3 yildan 49 yilgacha) suv obyektining bir qismi yoki butunligicha berilishidir. Bu huquq asosan baliqchilik, rekreatsiya, sanoat yoki gidroenergetika maqsadlarida doimiy yoki vaqtinchalik (shu jumladan, davlat-xususiy sheriklik) shartlarda amalga oshiriladi.
Tanho foydalanishning asosiy huquqiy jihatlari:
Hujjatlashtirish: suv obyektlari yoki ularning qismlari suvdan foydalanuvchilarga (yuridik va jismoniy shaxslarga) faqat shartnoma asosida beriladi.
Muddatlari: doimiy (muddati avvaldan belgilanmagan) (14-modda sharhiga qarang) yoki vaqtinchalik (3 yildan 49 yilgacha) bo‘lishi mumkin.
Maqsadliligi: suv obyekti belgilangan maqsadlarda (masalan, baliq yetishtirish, dam olish zonasi) va shartnomada ko‘rsatilgan shartlarga rioya etgan holda foydalanilishi shart.
Haq to‘lash: suvdan foydalanish va suv xo‘jaligi xizmatlari uchun shartnoma asosida haq to‘lanadi.
Cheklovlar: tanho foydalanishda bo‘lgan suv obyektida boshqa shaxslarning umumiy suvdan foydalanish (cho‘milish, havaskorlik baliqchiligi) huquqlarini buzmaslik talab etiladi.
Ta’kidlash joizki, suv olish limitlari suv xo‘jaligi organlari tomonidan belgilanadi va suvdan foydalanuvchilar uchun majburiydir.
Suv obyektlaridan birgalikda foydalanish — bir necha suvdan foydalanuvchilarning bitta suv manbai yoki inshootidan kelishilgan holda, belgilangan limitlar asosida, shartnomaviy yoki ruxsatnoma tartibida foydalanishidir. Bu jarayon Suv kodeksi asosida tartibga solinib, suv xo‘jaligi organlarining nazorati ostida amalga oshiriladi.
Birgalikda foydalanishning asosiy huquqiy jihatlari:
Huquqiy asos: suvdan foydalanish shartnoma yoki maxsus ruxsatnoma asosida amalga oshiriladi. Foydalanuvchilar suv olish limitlariga rioya qilishi shart.
Muddatlar: suv obyektlari doimiy (muddatsiz) yoki vaqtincha (3 yildan 49 yilgacha) foydalanishga berilishi mumkin.
Boshqaruv: suv manbalarining taxmin qilingan va haqiqiy suvliligi hisobga olingan holda suv olish limitlari belgilanadi (qishloq xo‘jaligi uchun bir yilda ikki marta).
Haq to‘lash: suv xo‘jaligi tashkilotlarining suvni yetkazib berish xizmatlari uchun shartnoma asosida haq to‘lanadi.
Majburiyatlar: suvdan foydalanuvchilar suv obyektlarini muhofaza qilish, ularning ifloslanishi va kamayishiga yo‘l qo‘ymaslik, suv o‘lchash asboblarini o‘rnatish majburiyatiga ega.
Davlat-xususiy sheriklik: suv obyektlaridan birgalikda foydalanishda davlat-xususiy sheriklik mexanizmlaridan foydalanish mumkin.
Birgalikda foydalanishda suv resurslaridan oqilona va teng huquqli foydalanishni ta’minlash asosiy maqsad hisoblanadi.
10-modda. Prokuratura organlarining tizimi
Prokuratura organlarining tizimi quyidagilardan iborat:
Oʻzbekiston Respublikasi Bosh prokuraturasi;
Qoraqalpogʻiston Respublikasi prokuraturasi;
viloyatlar va Toshkent shahar prokuraturalari;
tumanlar va shaharlar prokuraturalari;
viloyat prokuraturalariga tenglashtirilgan Oʻzbekiston Respublikasi Harbiy prokuraturasi, Oʻzbekiston Respublikasi Transport prokuraturasi;
tuman prokuraturalariga tenglashtirilgan, hududiy harbiy, transport va ixtisoslashtirilgan prokuraturalar.
Oʻzbekiston Respublikasi Bosh prokuraturasi huzurida Iqtisodiy jinoyatlarga qarshi kurashish departamenti va Majburiy ijro byurosi, shuningdek ularning joylardagi boʻlinmalari faoliyat koʻrsatadi.
(10-moddaning birinchi qismi yettinchi xatboshisi Oʻzbekiston Respublikasining 2017-yil 13-iyundagi OʻRQ-436-son Qonuni tahririda — OʻR QHT, 2017-y., 24-son, 487-modda)
(10-moddaning ikkinchi qismi Oʻzbekiston Respublikasining 2019-yil 12-noyabrdagi OʻRQ-583-sonli Qonuni tahririda — Qonun hujjatlari maʼlumotlari milliy bazasi, 13.11.2019-y., 03/19/583/4016-son)
11-modda. Prokurorlarning vakolat muddati
Oʻzbekiston Respublikasi Bosh prokurorining, Oʻzbekiston Respublikasi Harbiy prokurorining, Qoraqalpogʻiston Respublikasi prokurorining, shuningdek viloyatlar, Toshkent shahar, tumanlar va shaharlar prokurorlarining hamda ularga tenglashtirilgan prokurorlarning vakolat muddati besh yil.
(11-moddaning matni Oʻzbekiston Respublikasining 2023-yil 30-oktabrdagi OʻRQ-873-sonli Qonuni tahririda — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 31.10.2023-y., 03/23/873/0808-son)
12-modda. Oʻzbekiston Respublikasi Bosh prokuraturasi
Oʻzbekiston Respublikasi Bosh prokuraturasiga Oʻzbekiston Respublikasining Bosh prokurori boshchilik qiladi.
Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti Oʻzbekiston Respublikasi Bosh prokurorini Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Senati maʼqullaganidan keyin lavozimga tayinlaydi hamda uni lavozimidan ozod etadi.
Ayni bir shaxs surunkasiga ikki muddatdan ortiq Oʻzbekiston Respublikasining Bosh prokurori lavozimini egallashi mumkin emas.
Oʻzbekiston Respublikasi Bosh prokurori Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti tomonidan lavozimga tayinlanadigan hamda lavozimidan ozod etiladigan birinchi oʻrinbosariga, oʻrinbosarlariga ega boʻladi.
Oʻzbekiston Respublikasi Bosh prokuraturasida bosh boshqarmalar, boshqarmalar va boʻlimlar tashkil etiladi.
Oʻzbekiston Respublikasi Bosh prokurorining katta yordamchilari va yordamchilari, bosh boshqarmalar, boshqarmalar, boʻlimlarning boshliqlari, ularning oʻrinbosarlari, katta prokurorlar, prokurorlar, alohida muhim ishlar boʻyicha katta tergovchilar va alohida muhim ishlar boʻyicha tergovchilar Oʻzbekiston Respublikasi Bosh prokurori tomonidan lavozimga tayinlanadilar va lavozimdan ozod etiladilar.
(12-moddaning matni Oʻzbekiston Respublikasining 2024-yil 19-fevraldagi OʻRQ-909-sonli Qonuni tahririda — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 19.02.2024-y., 03/24/909/0133-son)
13-modda. Oʻzbekiston Respublikasi Bosh prokurorining vakolatlari
Oʻzbekiston Respublikasi Bosh prokurori prokuratura organlariga rahbarlik qiladi va ular faoliyati ustidan nazoratni amalga oshiradi.
Oʻzbekiston Respublikasi Bosh prokurori:
Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Qonunchilik palatasiga oʻz vakolatlari jumlasiga kiritilgan masalalar boʻyicha qonunchilik tashabbusi bilan murojaat etishi mumkin;
Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyaviy sudining majlislarida ishtirok etishi, uning koʻrib chiqishi uchun masalalar kiritishi va koʻrilayotgan masala yuzasidan fikr bildirishi mumkin;
Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumi majlislarida ishtirok etadi, muhokama qilinayotgan masalalar yuzasidan fikr bildiradi, qonunchilikni qoʻllash bilan bogʻliq masalalar boʻyicha Plenum tushuntirishlar berishi xususida takliflar kiritadi;
Oʻzbekiston Respublikasi Bosh prokuraturasi hayʼatining tarkibini tasdiqlash toʻgʻrisidagi takliflarni Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentiga kiritadi;
prokuratura organlari xodimlariga darajali unvonlar (harbiy unvonlar) beradi va oliy darajali unvonlar (harbiy unvonlar) berish toʻgʻrisidagi taqdimnoma bilan Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentiga murojaat etadi;
prokuratura organlari xodimlarini Oʻzbekiston Respublikasi davlat mukofotlariga taqdim etadi;
prokuratura organlari xodimlarini “Oʻzbekiston Respublikasi prokuraturasining faxriy xodimi” koʻkrak nishoni bilan taqdirlaydi;
buyruqlar chiqaradi hamda prokuratura organlarining tarkibiy boʻlinmalari toʻgʻrisidagi nizomlarni tasdiqlaydi;
chet el davlatlarining tegishli organlari bilan hamkorlik toʻgʻrisidagi bitimlar tuzadi;
qonunchilikka muvofiq boshqa vakolatlarni amalga oshiradi.
Oʻzbekiston Respublikasi Bosh prokurorining buyruqlari va boshqa hujjatlari (individual xususiyatga ega boʻlgan hujjatlar bundan mustasno) Oʻzbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi va qonunlariga zid boʻlsa, Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyaviy sudining qarori asosida bekor qilinadi.
(13-modda ikkinchi qismining ikkinchi xatboshisi Oʻzbekiston Respublikasining 2024-yil 19-fevraldagi OʻRQ-909-sonli Qonuni tahririda — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 19.02.2024-y., 03/24/909/0133-son)
(13-modda ikkinchi qismining toʻrtinchi xatboshisi Oʻzbekiston Respublikasining 2021-yil 21-apreldagi OʻRQ-683-sonli Qonuni tahririda — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 21.04.2021-y., 03/21/683/0375-son)
(13-moddaning ikkinchi qismi beshinchi xatboshisi Oʻzbekiston Respublikasining 2017-yil 14-sentabrdagi OʻRQ-446-sonli Qonuniga asosan chiqarilgan — OʻR QHT, 2017-y., 37-son, 978-modda)
(13-modda ikkinchi qismining oltinchi xatboshisi Oʻzbekiston Respublikasining 2023-yil 30-oktabrdagi OʻRQ-873-sonli Qonuni tahririda — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 31.10.2023-y., 03/23/873/0808-son)
(13-modda ikkinchi qismining oʻn birinchi xatboshisi Oʻzbekiston Respublikasining 2021-yil 21-apreldagi OʻRQ-683-sonli Qonuni tahririda — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 21.04.2021-y., 03/21/683/0375-son)
14-modda. Oʻzbekiston Respublikasi Bosh prokurorining hisobdorligi
Oʻzbekiston Respublikasi Bosh prokurori Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti va Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Senati oldida hisobdordir.
Oʻzbekiston Respublikasi Bosh prokurori Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentiga:
qonuniylik hamda jinoyatchilikka qarshi kurashning holati toʻgʻrisida — muntazam ravishda;
oʻta ogʻir jinoyatlar va favqulodda hodisalar toʻgʻrisida — zudlik bilan;
prokuratura organlari amalga oshirgan ishlar toʻgʻrisida — har olti oyda axborot taqdim etadi.
Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining qarorlarini ijro etish maqsadida oʻtkazilgan tekshiruvlar davomida davlat boshqaruvi organlari va hokimlarning qonunchilik normalariga nomuvofiq boʻlgan hujjatlari aniqlangan taqdirda, Bosh prokuror bu hujjatlarni toʻxtatib turish yoki bekor qilish toʻgʻrisida Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentiga takliflar kiritadi.
Davlat boshqaruvi organlari va hokimlarning hujjatlari fuqarolarning konstitutsiyaviy huquq va erkinliklarini jiddiy ravishda kamsitayotgan boʻlsa, Bosh prokuror bu hujjatlarni toʻxtatib turish yoxud bekor qilish toʻgʻrisida Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentiga takliflar kiritishi mumkin.
Oʻzbekiston Respublikasi Bosh prokurori Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Senatiga oʻz faoliyati haqida muntazam ravishda hisobot beradi.
(14-moddaning birinchi qismi Oʻzbekiston Respublikasining 2004-yil 3-dekabrdagi 714-II-son Qonuni tahririda — Oʻzbekiston Respublikasi Qonun hujjatlari toʻplami, 2004-y., 51-son, 514-modda)
(14-moddaning uchinchi qismi Oʻzbekiston Respublikasining 2021-yil 21-apreldagi OʻRQ-683-sonli Qonuni tahririda — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 21.04.2021-y., 03/21/683/0375-son)
(14-modda Oʻzbekiston Respublikasining 2015-yil 10-avgustdagi OʻRQ-389-sonli Qonuniga asosan uchinchi va toʻrtinchi qismlar bilan toʻldirilgan — OʻR QHT, 2015-y., 32-son, 425-modda)
(14-moddaning uchinchi qismi Oʻzbekiston Respublikasining 2004-yil 3-dekabrdagi 714-II-son Qonuni tahririda — Oʻzbekiston Respublikasi Qonun hujjatlari toʻplami, 2004-y., 51-son, 514-modda)
15-modda. Qoraqalpogʻiston Respublikasi prokuraturasi
Qoraqalpogʻiston Respublikasi prokuraturasiga Qoraqalpogʻiston Respublikasi prokurori rahbarlik qiladi, u Oʻzbekiston Respublikasi Bosh prokurori bilan kelishilgan holda Qoraqalpogʻiston Respublikasi Joʻqorgʻi Kengesi tomonidan lavozimiga tayinlanadi hamda lavozimidan ozod etiladi.
Qoraqalpogʻiston Respublikasi prokurori Qoraqalpogʻiston Respublikasi Joʻqorgʻi Kengesi va Oʻzbekiston Respublikasi Bosh prokurori oldida hisobdordir.
Qoraqalpogʻiston Respublikasi prokurori tegishincha tumanlar, shaharlar prokuraturalarining va ularga tenglashtirilgan prokuraturalarning faoliyatiga rahbarlik qiladi, qonunlarga, Oʻzbekiston Respublikasi Bosh prokurorining buyruqlariga asosan va ularni ijro etish maqsadida oʻziga boʻysunuvchi xodimlar uchun majburiy boʻlgan buyruqlar, koʻrsatmalar, farmoyishlar chiqaradi.
Qoraqalpogʻiston Respublikasi prokurorining Oʻzbekiston Respublikasi Bosh prokurori tomonidan lavozimiga tayinlanadigan va lavozimidan ozod etiladigan birinchi oʻrinbosari va oʻrinbosarlari boʻladi.
Qoraqalpogʻiston Respublikasi prokuraturasida boshqarmalar va boʻlimlar tashkil etiladi.
Boshqarmalar va boʻlimlarning boshliqlari hamda ularning oʻrinbosarlari, prokurorning katta yordamchilari Oʻzbekiston Respublikasi Bosh prokurorining roziligi bilan Qoraqalpogʻiston Respublikasi prokurori tomonidan lavozimga tayinlanadilar va lavozimdan ozod etiladilar.
Qoraqalpogʻiston Respublikasi prokurorining yordamchilari, boshqarmalar va boʻlimlarning katta prokurorlari va prokurorlari, prokuror-kriminalistlar, alohida muhim ishlar boʻyicha katta tergovchilar va alohida muhim ishlar boʻyicha tergovchilar, katta tergovchilar va tergovchilar Qoraqalpogʻiston Respublikasi prokurori tomonidan lavozimga tayinlanadilar va lavozimdan ozod etiladilar.
(15-moddaning uchinchi qismi Oʻzbekiston Respublikasining 2023-yil 30-oktabrdagi OʻRQ-873-sonli Qonuni tahririda — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 31.10.2023-y., 03/23/873/0808-son)
(15-moddaning oltinchi qismi Oʻzbekiston Respublikasining 2023-yil 30-oktabrdagi OʻRQ-873-sonli Qonuni tahririda — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 31.10.2023-y., 03/23/873/0808-son)
16-modda. Viloyatlar, Toshkent shahar prokuraturalari va ularga tenglashtirilgan prokuraturalar
Viloyatlar, Toshkent shahar prokuraturalariga va Oʻzbekiston Respublikasi Transport prokuraturasiga tegishli prokurorlar boshchilik qiladi. Oʻzbekiston Respublikasi Harbiy prokuraturasiga lavozimiga koʻra Oʻzbekiston Respublikasi Bosh prokurorining oʻrinbosari boʻlgan Oʻzbekiston Respublikasi Harbiy prokurori boshchilik qiladi. Mazkur prokurorlar Oʻzbekiston Respublikasi Bosh prokuroriga boʻysunadi va uning oldida hisobdordir.
Viloyatlar, Toshkent shahar prokurorlari, Oʻzbekiston Respublikasi Transport prokurori Oʻzbekiston Respublikasi Bosh prokurori tomonidan lavozimga tayinlanadi va lavozimidan ozod etiladi. Oʻzbekiston Respublikasi Harbiy prokurori Oʻzbekiston Respublikasi Bosh prokurorining taqdimiga binoan Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti tomonidan lavozimga tayinlanadi va lavozimidan ozod etiladi.
Oʻzbekiston Respublikasi Harbiy prokurori, Oʻzbekiston Respublikasi Transport prokurori, viloyatlar, Toshkent shahar prokurorlari tegishincha tumanlar, shaharlar prokuraturalarining va ularga tenglashtirilgan prokuraturalarning faoliyatiga rahbarlik qiladi, qonunlarga, Oʻzbekiston Respublikasi Bosh prokurorining buyruqlariga asosan va ularni ijro etish maqsadida oʻziga boʻysunuvchi xodimlar uchun majburiy boʻlgan buyruqlar, koʻrsatmalar, farmoyishlar chiqaradi.
Oʻzbekiston Respublikasi Harbiy prokurorining, Oʻzbekiston Respublikasi Transport prokurorining, viloyatlar, Toshkent shahar prokurorlarining Oʻzbekiston Respublikasi Bosh prokurori tomonidan lavozimga tayinlanadigan hamda lavozimidan ozod etiladigan birinchi oʻrinbosari va oʻrinbosarlari boʻladi.
Viloyatlar, Toshkent shahar prokuraturalarida va ularga tenglashtirilgan prokuraturalarda boshqarmalar hamda boʻlimlar tashkil etiladi.
Boshqarmalar va boʻlimlarning boshliqlari, prokurorlarning katta yordamchilari Oʻzbekiston Respublikasi Bosh prokurori tomonidan lavozimga tayinlanadi hamda lavozimidan ozod etiladi.
Boshqarmalar va boʻlimlar boshliqlarining oʻrinbosarlari Oʻzbekiston Respublikasi Bosh prokurorining roziligi bilan Oʻzbekiston Respublikasi Harbiy prokurori, Oʻzbekiston Respublikasi Transport prokurori, viloyatlar va Toshkent shahar prokurorlari tomonidan lavozimga tayinlanadi hamda lavozimidan ozod etiladi.
Oʻzbekiston Respublikasi Harbiy prokurorining, Oʻzbekiston Respublikasi Transport prokurorining, viloyatlar va Toshkent shahar prokurorlarining yordamchilari, boshqarmalar va boʻlimlarning katta prokurorlari hamda prokurorlari, alohida muhim ishlar boʻyicha katta tergovchilar va alohida muhim ishlar boʻyicha tergovchilar, katta tergovchilar hamda tergovchilar tegishincha Oʻzbekiston Respublikasi Harbiy prokurori, Oʻzbekiston Respublikasi Transport prokurori, viloyatlar va Toshkent shahar prokurorlari tomonidan lavozimga tayinlanadi hamda lavozimidan ozod etiladi.
(16-moddaning matni Oʻzbekiston Respublikasining 2023-yil 30-oktabrdagi OʻRQ-873-sonli Qonuni tahririda — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 31.10.2023-y., 03/23/873/0808-son)
17-modda. Tumanlar, shaharlar prokuraturalari va ularga tenglashtirilgan prokuraturalar
Tumanlar, shaharlar prokuraturalari va ularga tenglashtirilgan prokuraturalarga tegishli prokurorlar rahbarlik qiladi, ular Oʻzbekiston Respublikasi Bosh prokurori tomonidan lavozimga tayinlanadilar va lavozimdan ozod etiladilar. Bu prokurorlar yuqori turuvchi tegishli prokurorga hamda Oʻzbekiston Respublikasi Bosh prokuroriga boʻysunadilar va ularning oldida hisobdordirlar.
Tumanlar, shaharlar prokurorlarining va ularga tenglashtirilgan prokurorlarning Oʻzbekiston Respublikasi Bosh prokurori bilan kelishilgan holda tegishincha Oʻzbekiston Respublikasi Harbiy prokurori, Oʻzbekiston Respublikasi Transport prokurori, Qoraqalpogʻiston Respublikasi prokurori, viloyatlar va Toshkent shahar prokurorlari tomonidan lavozimga tayinlanadigan hamda lavozimidan ozod etiladigan oʻrinbosarlari boʻlishi mumkin.
Tumanlar, shaharlar prokurorlarining va ularga tenglashtirilgan prokurorlarning katta yordamchilari, yordamchilari, prokuratura katta tergovchilari va tergovchilari, ish oʻrganuvchilari tegishincha Oʻzbekiston Respublikasi Harbiy prokurori, Oʻzbekiston Respublikasi Transport prokurori, Qoraqalpogʻiston Respublikasi prokurori, viloyatlar va Toshkent shahar prokurorlari tomonidan lavozimga tayinlanadi hamda lavozimidan ozod etiladi.
(17-moddaning ikkinchi qismi Oʻzbekiston Respublikasining 2023-yil 30-oktabrdagi OʻRQ-873-sonli Qonuni tahririda — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 31.10.2023-y., 03/23/873/0808-son)
(17-moddaning uchinchi qismi Oʻzbekiston Respublikasining 2023-yil 30-oktabrdagi OʻRQ-873-sonli Qonuni tahririda — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 31.10.2023-y., 03/23/873/0808-son)
18-modda. Oʻzbekiston Respublikasi Bosh prokuraturasi huzuridagi Iqtisodiy jinoyatlarga qarshi kurashish departamenti va uning joylardagi boʻlinmalari
Oʻzbekiston Respublikasi Bosh prokuraturasi huzurida Iqtisodiy jinoyatlarga qarshi kurashish departamenti (bundan buyon matnda Departament deb yuritiladi) tuziladi. Departamentga maqomi, mehnatga haq toʻlash shartlari, tibbiy va transport xizmatlari koʻrsatilishi boʻyicha Oʻzbekiston Respublikasi Bosh prokurori oʻrinbosariga tenglashtirilgan, Oʻzbekiston Respublikasi Bosh prokurorining taqdimnomasiga binoan Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti tomonidan lavozimga tayinlanadigan va lavozimidan ozod etiladigan Departament boshligʻi rahbarlik qiladi.
Departament boshligʻining oʻrinbosarlari Departament boshligʻining taqdimnomasiga binoan Oʻzbekiston Respublikasi Bosh prokurori tomonidan lavozimga tayinlanadi va lavozimidan ozod etiladi.
Departamentning markaziy apparati tarkibiy boʻlinmalari va hududiy boshqarmalari boshliqlari Departament boshligʻining taqdimnomasiga binoan Oʻzbekiston Respublikasi Bosh prokurori tomonidan lavozimga tayinlanadi va lavozimidan ozod etiladi.
Departamentni va uning joylardagi boʻlinmalarini tashkil etish hamda ularning faoliyati tartibi qonunchilikda belgilanadi.
(18-moddaning toʻrtinchi qismi Oʻzbekiston Respublikasining 2021-yil 21-apreldagi OʻRQ-683-sonli Qonuni tahririda — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 21.04.2021-y., 03/21/683/0375-son)
18¹-modda. Oʻzbekiston Respublikasi Bosh prokuraturasi huzuridagi Majburiy ijro byurosi hamda uning hududiy boʻlinmalari
Oʻzbekiston Respublikasi Bosh prokuraturasi huzurida Majburiy ijro byurosi (bundan buyon matnda Byuro deb yuritiladi) tashkil etiladi. Byuroni maqomi, mehnatga haq toʻlash, tibbiy va transport taʼminoti shart-sharoitlari boʻyicha Oʻzbekiston Respublikasi Bosh prokurorining oʻrinbosariga tenglashtirilgan, Oʻzbekiston Respublikasi Bosh prokurorining taqdimnomasiga binoan Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti tomonidan lavozimga tayinlanadigan hamda lavozimidan Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti tomonidan ozod etiladigan direktor boshqaradi.
Byuro direktori lavozimiga koʻra Oʻzbekiston Respublikasi Bosh davlat ijrochisi hisoblanadi.
Byuro direktorining oʻrinbosarlari Byuro direktorining taqdimnomasiga binoan Oʻzbekiston Respublikasi Bosh prokurori tomonidan lavozimga tayinlanadi hamda lavozimidan ozod etiladi.
Byuro hududiy boshqarmalarining boshliqlari Byuro direktorining taqdimnomasiga binoan Oʻzbekiston Respublikasi Bosh prokurori tomonidan lavozimga tayinlanadi hamda lavozimidan ozod etiladi.
Byuroning tuman (shahar) boʻlimlari boshliqlari Byuro direktori tomonidan lavozimga tayinlanadi hamda lavozimidan ozod etiladi.
Byuro va uning hududiy boʻlinmalarining tashkil etilishi va faoliyati tartibi qonunchilikda belgilanadi.
(181-moddaning oltinchi qismi Oʻzbekiston Respublikasining 2021-yil 21-apreldagi OʻRQ-683-sonli Qonuni tahririda — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 21.04.2021-y., 03/21/683/0375-son)
(182-modda Oʻzbekiston Respublikasining 2019-yil 12-noyabrdagi OʻRQ-583-sonli Qonuniga asosan oʻz kuchini yoʻqotgan — Qonun hujjatlari maʼlumotlari milliy bazasi, 13.11.2019-y., 03/19/583/4016-son)
19-modda. Prokuratura organlarining hayʼatlari
Oʻzbekiston Respublikasi Bosh prokuraturasida Oʻzbekiston Respublikasi Bosh prokurori (rais), uning birinchi oʻrinbosari, oʻrinbosarlari, Qoraqalpogʻiston Respublikasi prokurori, prokuratura organlarining boshqa xodimlaridan iborat tarkibda hayʼat tuziladi. Hayʼatning tarkibi Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti tomonidan tasdiqlanadi.
Qoraqalpogʻiston Respublikasi prokuraturasida, viloyatlar, Toshkent shahar prokuraturalarida va ularga tenglashtirilgan prokuraturalarda prokuror (rais), uning birinchi oʻrinbosari, oʻrinbosarlari va prokuratura organlarining boshqa xodimlaridan iborat tarkibda hayʼat tuziladi. Hayʼatning tarkibi tegishli prokurorning taqdimnomasiga binoan Oʻzbekiston Respublikasi Bosh prokurori tomonidan tasdiqlanadi.
Oʻzbekiston Respublikasi Bosh prokuraturasida, Qoraqalpogʻiston Respublikasi prokuraturasida, viloyatlar, Toshkent shahar prokuraturalarida va ularga tenglashtirilgan prokuraturalarda tuziladigan hayʼatlar maslahat organlari boʻlib, ular qonuniylik va jinoyatchilikning holatiga, prokuratura organlarining faoliyatiga, Oʻzbekiston Respublikasi Bosh prokurori buyruqlari va koʻrsatmalarining ijrosiga, kadrlarni tanlash, joy-joyiga qoʻyishga doir va boshqa masalalarni koʻrib chiqadi, prokurorlarning, prokuratura organlari tuzilmaviy boʻlinmalari rahbarlarining va boshqa xodimlarining hisobotlarini eshitadi.
Hayʼat qarorlari asosida tegishli prokurorlar buyruqlar chiqarishi mumkin.
20-modda. Nazorat predmeti
Vazirliklar, idoralar, fuqarolarning oʻzini oʻzi boshqarish organlari, jamoat birlashmalari, korxonalar, muassasalar, tashkilotlar hamda vazirliklar va idoralarning harbiy qismlari, harbiy tuzilmalari, hokimlar va boshqa mansabdor shaxslar tomonidan qonunlarning ijro etilishi, shuningdek ular tomonidan qabul qilinayotgan hujjatlarning Oʻzbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi va qonunlariga muvofiqligi nazorat predmeti hisoblanadi.
(20-moddaning matni Oʻzbekiston Respublikasining 2023-yil 28-noyabrdagi OʻRQ-880-sonli Qonuni tahririda — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 29.11.2023-y., 03/23/880/0905-son)
21-modda. Qonunlar ijrosini tekshirish
Qonunlar ijrosini tekshirish qonunlarning buzilayotganligi toʻgʻrisidagi arizalar va boshqa maʼlumotlar asosida, shuningdek qonuniylik prokuror tomonidan choralar koʻrilishini talab qiladigan holatda ekanligidan kelib chiqqan holda qonunda belgilangan tartibda oʻtkaziladi.
22-modda. Prokurorning vakolatlari
Prokuror qonunlarning ijro etilishi ustidan nazoratni amalga oshirish jarayonida oʻz vakolatlari doirasida:
vazirliklar, idoralarning, korxonalar, muassasalar, tashkilotlarning, harbiy qismlarning hududi va xonalariga moneliksiz kirishga, hujjatlar va materiallarni koʻrishga, tekshirishlar oʻtkazishga, tekshirish uchun qarorlar, farmoyishlar, buyruqlar va boshqa hujjatlarni, qonuniylikning holati toʻgʻrisidagi va uni taʼminlashga doir chora-tadbirlar haqidagi maʼlumotlarni talab qilishga;
davlat organlari, harbiy qismlar, vazirliklar va idoralarning harbiy tuzilmalari rahbarlari va boshqa mansabdor shaxslaridan ular tasarrufidagi korxonalar, muassasalar, tashkilotlar faoliyatini tekshirish, taftish oʻtkazishni, idoraviy va noidoraviy tekshirishlar oʻtkazish uchun mutaxassislar ajratishni talab qilishga;
mansabdor shaxslar va fuqarolardan qonun buzilishi xususida ogʻzaki yoki yozma tushuntirishlar talab qilishga haqlidir.
Qonun buzilishi aniqlangan taqdirda prokuror ushbu Qonunda hamda boshqa qonunchilik hujjatlarida nazarda tutilgan choralarni koʻrishga majbur.
(22-modda birinchi qismining ikkinchi xatboshisi Oʻzbekiston Respublikasining 2023-yil 28-noyabrdagi OʻRQ-880-sonli Qonuni tahririda — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 29.11.2023-y., 03/23/880/0905-son)
(22-modda birinchi qismining uchinchi xatboshisi Oʻzbekiston Respublikasining 2023-yil 28-noyabrdagi OʻRQ-880-sonli Qonuni tahririda — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 29.11.2023-y., 03/23/880/0905-son)
(22-moddaning ikkinchi qismi Oʻzbekiston Respublikasining 2021-yil 21-apreldagi OʻRQ-683-sonli Qonuni tahririda — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 21.04.2021-y., 03/21/683/0375-son)
23-modda. Xoʻjalik faoliyatiga va boshqa faoliyatga prokurorning aralashuviga yoʻl qoʻyilmasligi
Xoʻjalik faoliyatiga va boshqa faoliyatga prokurorning bevosita aralashishiga, shuningdek idoraviy boshqaruv va tekshiruv organlarining vazifalarini bajarishiga yoʻl qoʻyilmaydi.
24-modda. Nazorat predmeti
Vazirliklar, idoralar, fuqarolarning oʻzini oʻzi boshqarish organlari, jamoat birlashmalari, korxonalar, muassasalar, tashkilotlar hamda vazirliklar va idoralarning harbiy qismlari, harbiy tuzilmalari, hokimlar va boshqa mansabdor shaxslar tomonidan fuqaroning huquqlari hamda erkinliklariga rioya etilishi nazorat predmeti hisoblanadi.
(24-moddaning matni Oʻzbekiston Respublikasining 2023-yil 28-noyabrdagi OʻRQ-880-sonli Qonuni tahririda — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 29.11.2023-y., 03/23/880/0905-son)
25-modda. Prokurorning vakolatlari
Prokuror oʻz zimmasiga yuklangan vazifalarni bajara borib:
fuqaroning huquq va erkinliklari buzilganligi toʻgʻrisidagi arizalar, shikoyatlar hamda boshqa maʼlumotlarni koʻrib chiqadi va tekshiradi;
arizachilarga ularning huquq va erkinliklarini himoya qilish tartibini tushuntiradi;
fuqaroning huquq va erkinliklari buzilishining oldini olish va bartaraf etish, qonunni buzgan shaxslarni javobgarlikka tortish hamda yetkazilgan zararni qoplash chora-tadbirlarini koʻradi;
ushbu Qonunning 22-moddasida nazarda tutilgan vakolatlardan foydalanadi.
Fuqaroning huquq va erkinliklarining buzilishini jinoiy xususiyatga ega deb bilish uchun asoslar mavjud boʻlgan taqdirda prokuror jinoyat ishi qoʻzgʻatadi hamda uni sodir etgan shaxslar qonunga binoan jinoiy javobgarlikka tortilishiga doir choralarni koʻradi.
Fuqaroning huquq va erkinliklarining buzilishi maʼmuriy huquqbuzarlik xususiyatiga ega boʻlgan hollarda prokuror maʼmuriy huquqbuzarlik toʻgʻrisida ish qoʻzgʻatadi yoki zudlik bilan huquqbuzarlik toʻgʻrisidagi maʼlumotni va tekshiruv materiallarini maʼmuriy huquqbuzarliklar toʻgʻrisidagi ishlarni koʻrib chiqish vakolatiga ega boʻlgan organga yoki mansabdor shaxsga beradi.
26-modda. Prokurorning sudga daʼvosi
Fuqaroning sud tartibida himoya qilinadigan huquq va erkinliklari buzilsa, lekin fuqaro sogʻligʻiga, yoshi yoki boshqa sabablarga koʻra sudda oʻz huquq va erkinliklarini shaxsan himoya qilish imkoniyatiga ega boʻlmasa, daʼvoni prokuror taqdim etadi va sudda quvvatlaydi.
27-modda. Nazorat predmeti
Jinoyatlar toʻgʻrisidagi arizalar va xabarlarni koʻrib chiqish hamda hal qilish va tergovni olib borishning qonunchilikda belgilangan protsessual tartibi, shuningdek jinoyatchilikka qarshi kurashni amalga oshiradigan organlar tomonidan qabul qilinayotgan qarorlarning qonuniyligi jinoyatchilikka qarshi kurashni amalga oshiradigan organlarning qonunlarni ijro etishlari ustidan nazorat predmeti hisoblanadi.
(27-modda Oʻzbekiston Respublikasining 2021-yil 21-apreldagi OʻRQ-683-sonli Qonuni tahririda — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 21.04.2021-y., 03/21/683/0375-son)
28-modda. Prokurorning vakolatlari
Qonunlarning jinoyatchilikka qarshi kurashishni amalga oshiruvchi organlar tomonidan ijro etilishi ustidan nazorat qilish jarayonida prokuror oʻz vakolatlari doirasida:
surishtiruv va dastlabki tergov organlaridan, shuningdek tergovga qadar tekshiruvni yoki tezkor-qidiruv faoliyatini amalga oshiruvchi organlardan jinoyat ishlarini, tergovga qadar tekshiruv, tezkor-qidiruv faoliyati, surishtiruv va dastlabki tergov hujjatlari va materiallarini hamda boshqa maʼlumotlarni tekshirish uchun talab qiladi;
sodir etilgan yoki tayyorlanayotgan jinoyatlar haqidagi arizalar va xabarlarni qabul qilish, roʻyxatdan oʻtkazish hamda hal etish toʻgʻrisidagi qonun talablarining ijrosini har oyda kamida bir marta tekshiradi;
tergovchilar va surishtiruvchilarning, shuningdek tergovga qadar tekshiruvni amalga oshiruvchi organ mansabdor shaxsining qonunga xilof hamda asossiz qarorlarini bekor qiladi;
jinoyatlarni tergov qilish, ehtiyot chorasini tanlash, oʻzgartirish yoki bekor qilish, jinoyat tavsifini belgilash, ayblanuvchi tariqasida ishda ishtirok etishga jalb qilish, ayrim tergov harakatlarini bajarish va jinoyat sodir etib yashiringan shaxslarni qidirish toʻgʻrisida yozma koʻrsatmalar beradi;
tergovga qadar tekshiruvni yoki tezkor-qidiruv faoliyatini amalga oshiruvchi organlarga ushlash, majburiy keltirish, qidirish, tintuv oʻtkazish, olib qoʻyish toʻgʻrisidagi qarorlarni va sudning qamoqqa olish tarzidagi ehtiyot chorasini qoʻllash haqidagi ajrimini ijro etishni, boshqa tergov harakatlarini, shu jumladan prokurorning yoki prokuratura tergovchisining ish yurituvida boʻlgan ishlar yuzasidan tergov harakatlarini bajarishni topshiradi, jinoyatlarni ochish va jinoyat sodir etgan shaxslarni topish uchun zarur choralar koʻrish toʻgʻrisida koʻrsatmalar beradi;
surishtiruvda, dastlabki tergovda ishtirok etadi hamda zarur hollarda, jinoyat-protsessual qonunga muvofiq har qanday ish boʻyicha ayrim tergov harakatlarini shaxsan bajaradi yoki tergovni toʻla hajmda amalga oshiradi;
surishtiruv, dastlabki tergov muddatini uzaytiradi, ehtiyot chorasi sifatida qamoqda saqlash yoki uy qamogʻi va ayblanuvchining tibbiy muassasada boʻlishi muddatini uzaytirish toʻgʻrisida sudga iltimosnoma kiritadi;
jinoyat ishlarini surishtiruv va dastlabki tergov organlariga qoʻshimcha tergov oʻtkazish toʻgʻrisidagi oʻz koʻrsatmalari bilan qaytaradi;
jinoyat ishini surishtiruv organidan tergovchiga, prokuraturaning bir tergovchisidan boshqasiga, jinoyat-protsessual qonunda belgilangan hollarda va tartibda esa bir dastlabki tergov va surishtiruv organidan boshqa dastlabki tergov va surishtiruv organiga oʻtkazadi;
surishtiruvchini yoki tergovchini, agar u ishni tergov qilish chogʻida qonun buzilishiga yoʻl qoʻygan boʻlsa, surishtiruvni yoxud dastlabki tergovni davom ettirishdan chetlatadi;
qonunda nazarda tutilgan hollarda, tergov harakatlarini olib borishga sanksiya beradi, qamoqqa olish yoki uy qamogʻi tarzidagi ehtiyot chorasini qoʻllash toʻgʻrisida, pasportning (harakatlanish hujjatining) amal qilishini toʻxtatib turish haqida, Oʻzbekiston Respublikasidan chiqish huquqini vaqtincha cheklash toʻgʻrisida, ayblanuvchini lavozimidan chetlashtirish haqida, shaxsni tibbiy muassasaga joylashtirish toʻgʻrisida, murdani eksgumatsiya qilish haqida, pochta-telegraf joʻnatmalarini xatlash toʻgʻrisida, tintuv oʻtkazish haqida, jinoyat ishlari boʻyicha sudga qadar ish yurituv davrida telefonlar va boshqa telekommunikatsiya qurilmalari orqali olib boriladigan soʻzlashuvlarni eshitib turish, ular orqali uzatiladigan axborotni olish toʻgʻrisida, mol-mulkni xatlash haqida sudga iltimosnoma kiritadi yoki iltimosnomaga rozilik beradi; jinoyat ishini qoʻzgʻatishni rad qilish haqida yoki jinoyat ishini amnistiya aktiga asosan tugatish toʻgʻrisida sudga iltimosnoma kiritadi;
jinoyat ishlarini qoʻzgʻatadi yoki ularni qoʻzgʻatishni rad etadi, jinoyat ishlarini tugatadi yoxud ular yuzasidan ish yuritilishini toʻxtatadi;
qonunda nazarda tutilgan hollarda tergovchining va surishtiruvchining ishni tugatishiga rozilik beradi;
ayblov xulosasini yoki ayblov dalolatnomasini yoxud qarorini tasdiqlaydi, ishni sudga yuboradi;
qonunga muvofiq boshqa vakolatlarni amalga oshiradi.
Prokurorning jinoyat-protsessual qonunchiligida nazarda tutilgan tartibda bergan tergovga qadar tekshiruv oʻtkazish, jinoyat ishlarini qoʻzgʻatish va tergov qilish bilan bogʻliq koʻrsatmalari tergovga qadar tekshiruvni va tezkor-qidiruv faoliyatini amalga oshiruvchi organlar, surishtiruv va dastlabki tergov organlari uchun majburiydir.
(28-modda birinchi qismining oʻn ikkinchi xatboshisi Oʻzbekiston Respublikasining 2025-yil 15-avgustdagi OʻRQ-1081-sonli Qonuni tahririda — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 15.08.2025-y., 03/25/1081/0738-son)
(28-moddaning ikkinchi qismi Oʻzbekiston Respublikasining 2021-yil 21-apreldagi OʻRQ-683-sonli Qonuni tahririda — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 21.04.2021-y., 03/21/683/0375-son)
29-modda. Prokuratura organlari tomonidan jinoyatlarni tergov qilish
Prokuratura organlari jinoyat-protsessual qonunga binoan oʻz vakolatlariga berilgan jinoyatlar toʻgʻrisidagi ishlar yuzasidan tergov oʻtkazadilar.
Prokuror jinoyat-protsessual qonunga muvofiq har qanday jinoyatni tergov qilishni oʻz ish yurituviga olishga yoki oʻziga boʻysunuvchi prokurorga topshirishga, shuningdek birgalikda tergov oʻtkazish uchun prokuratura tergovchilari, ichki ishlar organlari hamda boshqa organlarning tergovchilari va tezkor xodimlaridan iborat tergov guruhini tuzishga haqlidir.
(29-moddaning ikkinchi qismi Oʻzbekiston Respublikasining 2008-yil 22-sentabrdagi OʻRQ-181-sonli Qonuni tahririda — OʻR QHT, 2008-y., 39-son, 390-modda)
30-modda. Nazorat predmeti
Quyidagilar nazorat predmeti hisoblanadi:
ushlab turilganlarni, qamoqqa olinganlarni saqlash joylarida, jinoiy jazolarni va jinoyat-huquqiy taʼsirning boshqa choralarini ijro etuvchi muassasalarda shaxslar saqlanishining qonuniyligi;
ushlab turilganlarni, qamoqqa olinganlarni saqlash, jinoiy jazolarni va jinoyat-huquqiy taʼsirning boshqa choralarini ijro etish tartibi va sharoitlari haqidagi qonunchilikka rioya etilishi;
ushlab turilganlar, qamoqqa olinganlar, mahkumlarning, shuningdek jinoyat-huquqiy taʼsirning boshqa choralari qoʻllanilgan shaxslarning qonunda belgilangan huquq va majburiyatlariga rioya etilishi;
jinoyat-ijroiya qonunchiligini qoʻllayotgan organ va muassasalar, mansabdor shaxslar faoliyatida qonunchilikka rioya etilishi.
(30-moddaning uchinchi xatboshisi Oʻzbekiston Respublikasining 2021-yil 21-apreldagi OʻRQ-683-sonli Qonuni tahririda — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 21.04.2021-y., 03/21/683/0375-son)
(30-moddaning beshinchi xatboshisi Oʻzbekiston Respublikasining 2021-yil 21-apreldagi OʻRQ-683-sonli Qonuni tahririda — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 21.04.2021-y., 03/21/683/0375-son)
31-modda. Prokurorning vakolatlari
Prokuror ushlab turilganlarni, qamoqqa olinganlarni saqlash joylarida, jinoiy jazolarni va jinoyat-huquqiy taʼsirning boshqa choralarini ijro etish chogʻida qonunlarga rioya etilishi ustidan nazoratni amalga oshira borib, oʻz vakolatlari doirasida:
ushlab turilganlarni, qamoqqa olinganlarni saqlash joylariga, qamoqqa olish, intizomiy qismga joʻnatish, ozodlikdan mahrum qilish tariqasidagi jazolarni ijro etish muassasalariga, tibbiy yoʻsindagi majburlov choralarini ijro etuvchi muassasalarga va voyaga yetmaganlarning maxsus oʻquv-tarbiya muassasalariga moneliksiz va istalgan vaqtda hamma xonalar bilan tanishish sharti bilan kirishga, shaxslarga nisbatan ushlab turish, qamoqqa olish, shuningdek jinoiy jazo yoki jinoyat-huquqiy taʼsirning boshqa choralari qoʻllanilishiga asos boʻlgan hujjatlar bilan tanishishga;
ushlab turish, qamoqda saqlash joylarida, qamoqqa olish, intizomiy qismga joʻnatish, ozodlikdan mahrum qilish tariqasidagi jazolarni ijro etish muassasalarida, tibbiy yoʻsindagi majburlov choralarini ijro etuvchi muassasalarda, voyaga yetmaganlarning maxsus oʻquv-tarbiya muassasalarida noqonuniy saqlab turilgan shaxslarni darhol ozod qilishga, mahkumni amnistiya aktiga asosan jazodan ozod qilish toʻgʻrisida sudga iltimosnoma kiritishga;
agar qamoqda saqlanayotgan, qamoq jazosiga, intizomiy qismga joʻnatishga, ozodlikdan mahrum etishga hukm qilingan shaxslarga nisbatan qoʻllanilgan intizomiy jazo choralari qonunga nomuvofiq boʻlsa, bu choralarni bekor qilishga va oʻz qarori bilan bunday shaxslarni intizomiy boʻlinmalardan darhol ozod qilishga;
ushlab turilganlar, qamoqqa olinganlar, mahkumlardan va jinoyat-huquqiy taʼsirning boshqa choralari qoʻllanilgan shaxslardan ushlab turish, qamoqda saqlash, jazoni va jinoyat-huquqiy taʼsirning boshqa choralarini ijro etuvchi organlar hamda muassasalarning vakillari ishtirokida ham, ulardan holi holda ham soʻrab-surishtirishga;
ushlab turish, qamoqda saqlash, jazoni va jinoyat-huquqiy taʼsirning boshqa choralarini ijro etuvchi organlar hamda muassasalar maʼmuriyatlarining buyruqlari, farmoyishlari va qarorlari, tezkor-qidiruv tadbirlarining qonunga muvofiqligini tekshirishga;
ushlab turilganlar, qamoqqa olinganlar, mahkumlarning va jinoyat-huquqiy taʼsirning boshqa choralari qoʻllanilgan shaxslarning huquqlarini taʼminlaydigan sharoitlar yaratilishini ushlab turish, qamoqda saqlash, jazoni va jinoyat-huquqiy taʼsirning boshqa choralarini ijro etuvchi organlar hamda muassasalar maʼmuriyatidan talab qilishga;
jazoni ijro etuvchi muassasa boshligʻining mahkumlarga alohida holatlarda muassasa tashqarisiga chiqishga ruxsat berish toʻgʻrisidagi, oʻn sakkiz yoshga toʻlgan mahkumni tarbiya koloniyasida qoldirish toʻgʻrisidagi, mahkuma ayollarning jazoni ijro etish muassasasi tashqarisida yashashi toʻgʻrisidagi qarorlarini tasdiqlashga haqli.
Prokuror ushlab turilganlarni, qamoqqa olinganlarni saqlash joylarida, jinoiy jazolarni va jinoyat-huquqiy taʼsir koʻrsatishning boshqa choralarini ijro etish chogʻida qonunlarga rioya etilishi ustidan nazoratni amalga oshira borib, oʻz vakolatlari doirasida:
ozodlikdan mahrum qilish tariqasidagi jazoni oʻtayotgan, qamoqda saqlanayotgan, ushlab turilgan yoki maʼmuriy qamoqqa tortilgan shaxslardan jinoyatlar toʻgʻrisida olingan arizalar, xabarlarni va boshqa maʼlumotlarni darhol roʻyxatga olish va hal etishda jinoyat-protsessual qonunchilik talablariga rioya qilinishini;
ushbu shaxslarga yoki ularning yaqin qarindoshlariga ruhiy, psixologik, jismoniy taʼsir koʻrsatilishi yoki boshqacha tarzda taʼsir koʻrsatilishi ehtimolini;
qonunga xilof ravishda intizomiy javobgarlikka tortishning har bir fakti haqida yuqori turuvchi prokurorni keyinchalik xabardor qilgan holda, ozodlikdan mahrum qilish tariqasidagi jazoni oʻtash tartibini buzganlik uchun mahkumlarga nisbatan qoʻllanilgan intizomiy jazo chorasining qonuniyligini majburiy tekshirishni amalga oshirishi shart.
(31-moddaning uchinchi xatboshisi Oʻzbekiston Respublikasining 2008-yil 22-dekabrdagi OʻRQ-193-sonli Qonuni tahririda — OʻR QHT, 2008-y., 52-son, 509-modda)
(31-modda ikkinchi qismining ikkinchi xatboshisi Oʻzbekiston Respublikasining 2021-yil 21-apreldagi OʻRQ-683-sonli Qonuni tahririda — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 21.04.2021-y., 03/21/683/0375-son)
(31-modda Oʻzbekiston Respublikasining 2018-yil 4-apreldagi OʻRQ-470-sonli Qonuniga asosan ikkinchi qism bilan toʻldirilgan — Qonun hujjatlari maʼlumotlari milliy bazasi, 05.04.2018-y., 03/18/470/1005-son)
32-modda. Shikoyat va arizalar bilan murojaat qilish huquqini taʼminlashda prokurorning majburiyatlari
Prokuror ushlab turilgan, qamoqqa olingan, ozodlikdan mahrum etilgan hamda jinoyat-huquqiy taʼsirning boshqa choralariga tortilgan shaxslarning jazoni ijro etuvchi organ yoki muassasa maʼmuriyatiga, boshqa davlat organlariga, jamoat birlashmalariga, mansabdor shaxslarga shikoyat hamda arizalar bilan murojaat qilish huquqlari toʻgʻrisidagi qonun talablariga rioya etilishi ustidan nazoratni amalga oshiradi.
Prokuror oʻziga tushgan shikoyat yoki arizani belgilangan muddatda koʻrib chiqishi, zarur chora-tadbirlar koʻrishi hamda oʻz qarori toʻgʻrisida arizachiga maʼlum qilishi shart.
33-modda. Sudlarda ishlarni koʻrishda prokurorning ishtiroki
Fuqarolarning, korxonalar, muassasalar va tashkilotlarning huquqlari hamda qonuniy manfaatlari sud yoʻli bilan samarali himoya qilinishini taʼminlash maqsadida barcha instansiya sudlarida ishlar koʻrilayotganda prokuror qonunda belgilangan tartibda ishtirok etadi.
Prokuror sudlarda jinoyat ishlari koʻrilayotganda davlat ayblovini quvvatlaydi.
Prokuror sudda dalillarni tekshirishda ishtirok etadi, qonunning qoʻllanishi xususida oʻz fikrini bildiradi.
Ishlar sudlarda koʻrilayotganda ishtirok etayotgan prokurorning vakolatlari protsessual qonunlar bilan belgilanadi.
Prokuror sud protsessining boshqa ishtirokchilari bilan teng huquqlardan foydalanib, sudyalarning mustaqilligi hamda protsessual qonunchilik normalariga qatʼiy rioya etish prinsipiga amal qilishi shart.
(33-moddaning beshinchi qismi Oʻzbekiston Respublikasining 2021-yil 21-apreldagi OʻRQ-683-sonli Qonuni tahririda — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 21.04.2021-y., 03/21/683/0375-son)
34-modda. Ishlarni suddan talab qilib olish va chaqirib olish
Sudning hukmi, hal qiluv qarori, ajrimi va qarori qonuniy kuchga kirgan har qanday ishni prokuror oʻz vakolatlari doirasida suddan talab qilib olish huquqiga egadir. Prokuror yoki uning topshirigʻiga binoan prokuratura organlarining boshqa xodimlari sudlarda bunday ishlarning har qanday toifasini oʻrganib chiqish huquqiga ega.
Ayblov xulosasini, ayblov dalolatnomasini, tibbiy yoʻsindagi majburlov choralarini qoʻllash toʻgʻrisidagi qarorni tasdiqlagan prokuror yoki yuqori turuvchi prokuror jinoyat ishi sudda koʻrish uchun tayinlanguniga qadar ishni suddan chaqirib olish huquqiga ega.
(34-moddaning ikkinchi qismi Oʻzbekiston Respublikasining 2019-yil 23-maydagi OʻRQ-542-sonli Qonuni tahririda — Qonun hujjatlari maʼlumotlari milliy bazasi, 24.05.2019-y., 03/19/542/3177-son)
35-modda. Sud qarorlariga protest keltirish
Prokuror protsessual qonunda belgilangan tartibda oʻz vakolatlari doirasida sudning hukmi, hal qiluv qarori, ajrimi va qaroriga protest keltirishga haqli.
Protest keltirish prokurorning vakolat doirasidan chetga chiqib ketadigan hollarda u protest keltirish toʻgʻrisidagi taqdimnoma bilan yuqori turuvchi prokurorga murojaat etadi.
36-modda. Protestlarni oʻzgartirish, toʻldirish, chaqirib olish
Sudning hukmi, hal qiluv qarori, ajrimi va qaroriga nisbatan keltirilgan apellyatsiya, kassatsiya, xususiy va taftish tartibidagi protest ishni sudda koʻrish boshlangunga qadar protest keltirgan prokuror tomonidan, shuningdek yuqori turuvchi prokuror tomonidan oʻzgartirilishi, toʻldirilishi yoki chaqirib olinishi mumkin.
(36-moddaning matni Oʻzbekiston Respublikasining 2024-yil 14-avgustdagi OʻRQ-943-sonli Qonuni tahririda — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 14.08.2024-y., 03/24/943/0616-son)
37-modda. Prokuror nazorati hujjatlarining turlari
Protest, qaror, taqdimnoma, ariza va ogohlantiruv prokuror nazorati hujjatlaridir.
38-modda. Protest
Qonunga zid boʻlgan hujjatga nisbatan protestni prokuror ana shu hujjatni qabul qilgan organga yoki yuqori turuvchi organga keltiradi. Mansabdor shaxsning noqonuniy qaroriga nisbatan ham xuddi shunday tartibda protest keltiriladi.
Protest kelib tushgan vaqtdan boshlab oʻn kunlik muddatdan kechiktirmay koʻrib chiqilishi shart. Qonunbuzarlikni darhol bartaraf etish talab qilingan alohida hollarda prokuror protestni koʻrib chiqishning qisqartirilgan muddatini belgilashga haqli. Protestni koʻrib chiqish natijalari toʻgʻrisida uch kunlik muddat ichida prokurorga yozma ravishda maʼlum qilinadi.
Protest kollegial organ tomonidan koʻrib chiqiladigan hollarda majlis kuni haqida prokurorga maʼlum qilinadi va u majlisda ishtirok etishga haqlidir.
Protest shu hujjatni qabul qilgan organ (mansabdor shaxs) yoki yuqori turuvchi organ (mansabdor shaxs) tomonidan rad etilganda, shuningdek protest qonunda belgilangan muddat ichida koʻrib chiqilmagan taqdirda, prokuror ana shu hujjatni gʻayriqonuniy deb eʼtirof etish toʻgʻrisidagi ariza bilan sudga murojaat etishga haqli. Sudga ariza protest rad etilganligi toʻgʻrisidagi xabar olingan paytdan boshlab yoki protestni koʻrib chiqish uchun qonunda belgilangan muddat oʻtganidan keyin bir oylik muddat ichida berilishi mumkin.
Prokuror tomonidan sudga ariza berilishi protest keltirilgan hujjatning amal qilishini ariza sudda koʻrib chiqilgunga qadar toʻxtatib qoʻyadi.
39-modda. Qaror
Prokuror mansabdor shaxs yoki fuqaro tomonidan sodir etilgan qonun buzilishining xususiyatiga qarab jinoyat ishi, maʼmuriy yoki intizomiy javobgarlik toʻgʻrisida ish qoʻzgʻatish haqida qaror chiqaradi. Prokuror qonunda nazarda tutilgan boshqa hollarda ham qaror chiqaradi.
Maʼmuriy yoki intizomiy javobgarlik toʻgʻrisidagi ishni qoʻzgʻatish haqidagi prokurorning qarori kelib tushgan kundan boshlab oʻn besh kun ichida organ yoki mansabdor shaxs tomonidan koʻrib chiqilishi shart. Uni koʻrib chiqish natijalari haqida uch kunlik muddatda prokurorga yozma ravishda maʼlum qilinadi.
40-modda. Taqdimnoma
Prokuror qonun buzilishi, uning kelib chiqish sabablari va bunga imkoniyat yaratib berayotgan shart-sharoitlarni bartaraf etish toʻgʻrisidagi taqdimnomani qonun buzilishini bartaraf etish vakolatlariga ega boʻlgan organga yoki mansabdor shaxsga kiritadi.
Taqdimnoma darhol koʻrib chiqilishi va koʻrilgan chora-tadbirlar toʻgʻrisida bir oylik muddat ichida prokurorga yozma ravishda maʼlum qilinishi lozim.
Taqdimnoma kollegial organ tomonidan koʻrib chiqiladigan hollarda majlis kuni haqida prokurorga maʼlum qilinadi va u majlisda ishtirok etishga haqlidir.
41-modda. Ariza
Prokuror fuqarolar, yuridik shaxslar va davlatning huquqlari hamda qonuniy manfaatlarini himoya qilish uchun sudga ariza bilan murojaat qilish huquqiga ega.
Prokurorning arizasi sud tomonidan qonunchilikda nazarda tutilgan tartibda koʻrib chiqiladi.
Prokuror arizasidan davlat boji olinmaydi.
(41-moddaning ikkinchi qismi Oʻzbekiston Respublikasining 2021-yil 21-apreldagi OʻRQ-683-sonli Qonuni tahririda — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 21.04.2021-y., 03/21/683/0375-son)
42-modda. Ogohlantiruv
Prokuror fuqarolarning qonun bilan qoʻriqlanadigan manfaatlariga, huquq va erkinliklariga, jamiyat hamda davlat manfaatlariga zarar yetkazishi mumkin boʻlgan gʻayriqonuniy xatti-harakatlar tayyorlanayotganligi xususida ishonchli maʼlumotlar mavjud boʻlganda huquqbuzarlikning oldini olish maqsadida mansabdor shaxslar va fuqarolarni qonunning buzilishiga yoʻl qoʻymaslik haqida yozma ravishda ogohlantiradi hamda huquqbuzarlik sodir etganlik uchun javobgarlikni tushuntiradi.
Ogohlantiruv toʻgʻrisida prokuror yuqori turuvchi organga (mansabdor shaxsga), shuningdek ogohlantiruv eʼlon qilingan shaxsning ish, oʻqish joyi boʻyicha ish beruvchiga (maʼmuriyatga) yoki yashash joyidagi fuqarolarning oʻzini oʻzi boshqarish organiga maʼlum qilishga haqli.
43-modda. Prokuratura organlaridagi lavozimlarga tayinlanadigan shaxslarga nisbatan qoʻyiladigan talablar
Prokuratura organlarida prokurorlar, tergovchilar, surishtiruvchilar va ish oʻrganuvchilar lavozimiga oliy yuridik maʼlumotga ega, zarur kasbiy fazilatlari boʻlgan, zimmalariga yuklanadigan xizmat vazifalarini bajarishga sogʻligʻi imkon beradigan Oʻzbekiston Respublikasining fuqarolari tayinlanadi.
Alohida hollarda, prokuratura organlaridagi xizmatga iqtisodiyot, moliya, sotsiologiya, axborot-kommunikatsiya texnologiyalari sohasida va boshqa sohalarda oliy maʼlumotga, zarur bilim va tajribaga ega boʻlgan mutaxassislar qabul qilinishi mumkin.
Oʻzbekiston Respublikasi Bosh prokurori, Oʻzbekiston Respublikasi Harbiy prokurori, Oʻzbekiston Respublikasi Transport prokurori, Qoraqalpogʻiston Respublikasi prokurori, viloyatlar va Toshkent shahar prokurorlari, shuningdek tumanlar, shaharlar prokurorlari hamda ularga tenglashtirilgan prokurorlar lavozimiga yigirma besh yoshdan kichik boʻlmagan shaxslar tayinlanadi.
Prokuratura organlari xodimlari Oʻzbekiston Respublikasi Bosh prokurori belgilaydigan tartibda attestatsiyadan oʻtkazilishi lozim.
(43-moddaning birinchi qismi Oʻzbekiston Respublikasining 2019-yil 23-maydagi OʻRQ-542-sonli Qonuni tahririda — Qonun hujjatlari maʼlumotlari milliy bazasi, 24.05.2019-y., 03/19/542/3177-son)
(43-moddaning ikkinchi qismi Oʻzbekiston Respublikasining 2017-yil 13-iyundagi OʻRQ-436-son Qonuni tahririda — OʻR QHT, 2017-y., 24-son, 487-modda)
(43-moddaning uchinchi qismi Oʻzbekiston Respublikasining 2023-yil 30-oktabrdagi OʻRQ-873-sonli Qonuni tahririda — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 31.10.2023-y., 03/23/873/0808-son)
(43-moddaning beshinchi qismi Oʻzbekiston Respublikasining 2024-yil 29-noyabrdagi OʻRQ-1008-sonli Qonuniga asosan chiqarilish sanasi 2025-yil 3-yanvar — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 02.12.2024-y., 03/24/1008/0988-son)
43¹-modda. Prokuratura organlarida xizmatni oʻtash bilan bogʻliq cheklovlar
Prokuratura organlari xodimlari quyidagilarga haqli emas:
oʻzaro yaqin qarindoshlikda yoki quda tomondan qarindosh boʻlgan shaxslar bilan (ota-onalar, aka-ukalar, opa-singillar, oʻgʻillar, qizlar, er-xotinlar, shuningdek er-xotinlarning ota-onalari, aka-ukalari, opa-singillari va farzandlari) prokuratura organlarida birga xizmat qilishga, agar ularning birga xizmat qilishi ulardan birining ikkinchisiga bevosita boʻysunishiga olib kelsa;
ilmiy, ijodiy va pedagogik faoliyatdan tashqari haq toʻlanadigan boshqa faoliyat bilan shugʻullanishga;
tadbirkorlik faoliyati bilan shugʻullanishga;
tadbirkorlik faoliyati subyektlarini tashkil etishga, ularning muassisi (ishtirokchisi) boʻlishga, tadbirkorlik faoliyati subyektida tashkiliy-boshqaruv, maʼmuriy-xoʻjalik vazifalarini bajarishga;
oʻz xizmat vakolatlarini jismoniy va yuridik shaxslarning manfaatlarini koʻzlab bajarish yoki bajarmaslik evaziga ulardan biron-bir mukofot, foyda yoki sovgʻalar olishga;
qonunchilikda nazarda tutilmagan imtiyozlardan, preferensiyalar yoki afzalliklardan oʻz xizmat mavqeyi bilan bogʻliq holda foydalanishga;
qimor va tavakkalchilikka asoslangan boshqa oʻyinlarda, shu jumladan axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan foydalangan holda ishtirok etishga;
chet davlat fuqaroligini yoki chet davlatda doimiy yashash huquqini beruvchi hujjatni olish maqsadida murojaat qilishga;
Oʻzbekiston Respublikasi hududidan tashqarida hisobvaraqlar ochishga va ularga ega boʻlishga, koʻchmas mulkka va boshqa mol-mulkka egalik qilishga, bundan chet davlatda taʼlim olish, stajirovka oʻtash va tibbiy xizmatlardan foydalanish maqsadida ochilgan hisobvaraqlar mustasno;
oʻzining vakolatlarini siyosiy partiyalarning, boshqa jamoat birlashmalarining va ular organlarining manfaatlarini koʻzlab amalga oshirishga, xizmat majburiyatlarini amalga oshirish bilan bogʻliq hollar bundan mustasno;
xizmatni oʻtash vaqtida diniy rasm-rusumlar va marosimlarni bajarishga, qonunchilik hujjatlarida nazarda tutilgan alohida hollar bundan mustasno;
prokuratura organlarining binolarida va hududida diniy rasm-rusumlar va marosimlarni tashkil etishga, diniy mazmundagi materiallar va buyumlarni saqlashga, xizmat majburiyatlarini amalga oshirish bilan bogʻliq hollar bundan mustasno.
Ushbu moddaning birinchi qismida nazarda tutilgan cheklovlarga rioya etmaganlik prokuratura organlari xodimlarini qonunga muvofiq javobgarlikka tortish uchun asos boʻladi.
(431-modda Oʻzbekiston Respublikasining 2024-yil 29-noyabrdagi OʻRQ-1008-sonli Qonuniga asosan kiritilgan — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 02.12.2024-y., 03/24/1008/0988-son. Kuchga kirish sanasi — 2025-yil 3-yanvar)
44-modda. Prokurorlar va tergovchilarning qasamyodi
Prokuror yoki tergovchi lavozimiga birinchi marta tayinlanayotgan shaxs quyidagi mazmunda qasamyod qabul qiladi:
“Oʻz xizmat vazifalarimni halol va vijdonan bajarishga, qonun buzilishiga qarshi murosasiz kurashishga, fuqaro, jamiyat va davlat manfaatlarini himoya qilishga tantanali qasamyod qilaman”.
Qasamyod qabul qilish tartibi Oʻzbekiston Respublikasi Bosh prokurori tomonidan belgilanadi.
45-modda. Prokurorlar faoliyatini baholash
Oʻzbekiston Respublikasi Harbiy prokurorining, Oʻzbekiston Respublikasi Transport prokurorining, Qoraqalpogʻiston Respublikasi prokurorining, shuningdek viloyatlar va Toshkent shahar prokurorlarining, tumanlar, shaharlar prokurorlarining hamda ularga tenglashtirilgan prokurorlarning faoliyati tegishli yuqori turuvchi prokurorlar tomonidan ularning vakolatlari muddati ichida kamida ikki marta kompleks oʻrganib chiqiladi. Prokurorlar faoliyatini baholashning asosiy mezonlari qonuniylikning holati va fuqarolarning huquqlari hamda erkinliklari, jamiyat va davlatning qonuniy manfaatlarini himoya qilishning taʼminlanishi hisoblanadi.
Oʻz faoliyati davrida tegishli hududda qonunlar ijrosi ustidan lozim darajada nazorat oʻrnatilishini taʼminlab bera olmagan shaxslar prokuror lavozimiga takroran koʻrsatilishiga yoʻl qoʻyilmaydi.
(45-moddaning birinchi qismi Oʻzbekiston Respublikasining 2023-yil 30-oktabrdagi OʻRQ-873-sonli Qonuni tahririda — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 31.10.2023-y., 03/23/873/0808-son)
46-modda. Prokuratura organlarining ichki xavfsizligini taʼminlash boʻlinmasi
Oʻzbekiston Respublikasi prokuraturasi tuzilmasida prokuratura organlarining ichki xavfsizligini taʼminlash boʻlinmasi tuziladi.
Prokuratura organlarining ichki xavfsizligini taʼminlash boʻlinmasi prokuratura organlari xodimlari tomonidan sodir etilgan xizmat mavqeyini suiisteʼmol qilish, korrupsiya va egallab turgan lavozimiga noloyiq boshqa nojoʻya xatti-harakatlar toʻgʻrisidagi maʼlumotlar boʻyicha xizmat tekshiruvlari oʻtkazadi, prokuratura organlarida ichki xavfsizlikni taʼminlash sohasiga oid normativ-huquqiy hujjatlar, Bosh prokuratura hayʼatining qarorlari, Oʻzbekiston Respublikasi Bosh prokurorining buyruqlari, farmoyishlari va koʻrsatmalari soʻzsiz ijro etilishini taʼminlaydi.
(46-modda Oʻzbekiston Respublikasining 2019-yil 12-noyabrdagi OʻRQ-583-sonli Qonuni tahririda — Qonun hujjatlari maʼlumotlari milliy bazasi, 13.11.2019-y., 03/19/583/4016-son)
47-modda. Prokuratura organlari xodimlarining darajali unvonlari va harbiy unvonlari
Prokuratura organlari xodimlariga egallab turgan lavozimlari va mehnat stajiga muvofiq darajali unvonlar yoki harbiy unvonlar beriladi.
48-modda. Prokuratura organlari va muassasalaridagi xizmat
Prokuratura organlari va muassasalarida xizmatni oʻtash, prokuratura organlari va muassasalarining xodimlariga darajali unvonlar va harbiy unvonlar berish hamda ulardan mahrum etish, ularni ragʻbatlantirish va intizomiy javobgarlikka tortish tartibi ushbu Qonunda, Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti tomonidan tasdiqlanadigan Oʻzbekiston Respublikasi prokuratura organlari va muassasalarida xizmatni oʻtash toʻgʻrisidagi nizomda, shuningdek boshqa qonunchilik hujjatlarida belgilanadi.
Prokuratura organlari xodimlari xizmat qurolini va shaxsiy himoya vositalarini qonunchilikda belgilangan tartibda saqlash, olib yurish hamda ulardan foydalanish huquqiga ega.
(48-moddaning birinchi qismi Oʻzbekiston Respublikasining 2023-yil 30-oktabrdagi OʻRQ-873-sonli Qonuni tahririda — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 31.10.2023-y., 03/23/873/0808-son)
(48-moddaning ikkinchi qismi Oʻzbekiston Respublikasining 2022-yil 31-maydagi OʻRQ-772-sonli Qonuni tahririda — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 01.06.2022-y., 03/22/772/0460-son — 2022-yil 2 sentabrdan kuchga kiradi)
49-modda. Prokuratura organlari xodimining daxlsizligi
Prokuror, tergovchi va surishtiruvchiga nisbatan jinoyat ishi qoʻzgʻatish va dastlabki tergov oʻtkazish prokuratura organlarining mutlaq vakolati hisoblanadi.
Prokuratura organlari xodimlarining intizomiy nojoʻya xatti-harakat uchun javobgarligi masalasi yuqori turuvchi prokuror tomonidan hal etiladi.
(49-moddaning birinchi qismi Oʻzbekiston Respublikasining 2019-yil 23-maydagi OʻRQ-542-sonli Qonuni tahririda — Qonun hujjatlari maʼlumotlari milliy bazasi, 24.05.2019-y., 03/19/542/3177-son)
(49-moddaning ikkinchi qismi Oʻzbekiston Respublikasining 2019-yil 24-dekabrdagi OʻRQ-597-sonli Qonuni tahririda — Qonun hujjatlari maʼlumotlari milliy bazasi, 25.12.2019-y., 03/19/597/4193-son)
50-modda. Prokuratura organlari xodimlarining moddiy va ijtimoiy taʼminoti
Prokuratura organlari xodimlarining ish haqi mansab maoshidan, darajali unvonlar (harbiy unvonlar), koʻp yillik xizmat uchun toʻlanadigan ustama haqlardan hamda qonunchilikda nazarda tutilgan boshqa toʻlovlardan iborat boʻladi.
Darajali unvonlarga (harbiy unvonlarga) ega boʻlgan prokuratura organlarining xodimlari belgilangan meʼyorlar boʻyicha bepul xizmat kiyimi bilan taʼminlanadi.
Prokuratura organlari xodimlariga davomiyligi oʻttiz kalendar kundan iborat haq toʻlanadigan yillik taʼtil beriladi. Oʻn yildan ortiq ish stajiga ega boʻlgan prokuratura organlari xodimlariga davomiyligi besh kalendar kun, oʻn besh yildan ortiq ish stajiga ega boʻlganlarga davomiyligi oʻn kalendar kun, yigirma yildan ortiq ish stajiga ega boʻlganlarga esa davomiyligi oʻn besh kalendar kun qoʻshimcha taʼtil beriladi.
(50-moddaning birinchi qismi Oʻzbekiston Respublikasining 2021-yil 21-apreldagi OʻRQ-683-sonli Qonuni tahririda — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 21.04.2021-y., 03/21/683/0375-son)
(50-moddaning uchinchi qismi Oʻzbekiston Respublikasining 2019-yil 12-noyabrdagi OʻRQ-583-sonli Qonuni tahririda — Qonun hujjatlari maʼlumotlari milliy bazasi, 13.11.2019-y., 03/19/583/4016-son)
51-modda. Prokuratura organlari xodimlarini hamda ularning oila aʼzolarini ijtimoiy himoyalash choralari
Prokuratura organlari xodimlarining hayoti va sogʻligʻi davlat himoyasida boʻladi hamda respublika budjeti mablagʻlari hisobidan davlat tomonidan majburiy tartibda sugʻurtalanadi.
Davlat sugʻurta organlari quyidagi hollarda sugʻurta summalarini toʻlaydilar:
prokuratura organlari xodimi ishlayotgan davrida yoki prokuratura organlaridan boʻshatilganidan keyin halok boʻlsa (vafot etsa), agar bu hol u oʻz xizmat vazifalarini bajarishi munosabati bilan olgan tan jarohatlari yoki sogʻligʻining boshqacha shikastlanishi oqibatida roʻy bergan boʻlsa, uning merosxoʻrlariga — Oʻzbekiston Respublikasining Mehnat kodeksi 194-moddasining ikkinchi qismida nazarda tutilgan miqdorda;
prokuratura organlari xodimi oʻz xizmat vazifalarini bajarishi munosabati bilan kelgusida kasbiga doir faoliyat bilan shugʻullanish imkoniyatini istisno etadigan darajada mayib boʻlib qolganida yoki uning sogʻligʻiga boshqacha shikast yetkazilganida — uning oylik ish haqi yigirma besh karrasi miqdorida;
prokuratura organlari xodimiga u oʻz xizmat vazifalarini bajarishi munosabati bilan kasbiga doir faoliyat bilan shugʻullanish imkoniyatini istisno etmaydigan va mehnat qobiliyatini doimiy yoʻqotishga olib kelmaydigan tan jarohatlari yoki uning sogʻligʻiga boshqacha shikast yetkazilganida — uning oylik ish haqi besh karrasi miqdorida.
Prokuratura organlari xodimi oʻz xizmat vazifalarini bajarishi munosabati bilan kelgusida kasbiga doir faoliyat bilan shugʻullanish imkoniyatini istisno etadigan darajada mayib boʻlib qolganida yoki uning sogʻligʻiga boshqacha shikast yetkazilganida majburiy davlat sugʻurtasi boʻyicha olingan toʻlovlarni hisobga olmagan holda unga ish haqi va tayin etilgan pensiya oʻrtasidagi farq har oyda toʻlab boriladi.
Prokuratura organlari xodimi oʻz xizmat vazifalarini bajarishi munosabati bilan olgan tan jarohatlari yoki uning sogʻligʻiga boshqacha shikast yetkazilishi oqibatida halok boʻlsa (vafot etsa), uning qaramogʻida boʻlgan mehnatga qobiliyatsiz oila aʼzolariga yetkazilgan zararning toʻlovi boquvchisini yoʻqotganlik munosabati bilan tayinlangan pensiya, xuddi shuningdek boshqa pensiya, ish haqi, stipendiya va oʻzga daromadlarni hisobga olmagan holda toʻlanadi.
Prokuratura organlari xodimining oʻz xizmat faoliyati bilan bogʻliq tarzda unga tegishli mol-mulkni yoʻq qilish yoki shikastlash oqibatida yetkazilgan zarar unga yoki uning oila aʼzolariga toʻlaligicha qoplanadi.
Ushbu moddaning ikkinchi, uchinchi, toʻrtinchi va beshinchi qismlarida nazarda tutilgan zararni qoplash boʻyicha toʻlovlar respublika budjeti mablagʻlari hisobidan amalga oshirilib, ular aybdor shaxslardan qonunda belgilangan tartibda keyinchalik undirib olinadi.
52-modda. Xalqaro hamkorlik
Oʻzbekiston Respublikasi Bosh prokuraturasi Oʻzbekiston Respublikasining qonunchiligi va xalqaro shartnomalariga muvofiq chet el davlatlarining tegishli organlari bilan prokuror nazorati, jinoyatchilikka qarshi kurash sohasida hamda boshqa masalalar boʻyicha hamkorlik qiladi.
(52-modda Oʻzbekiston Respublikasining 2021-yil 21-apreldagi OʻRQ-683-sonli Qonuni tahririda — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 21.04.2021-y., 03/21/683/0375-son)
53-modda. Oʻzbekiston Respublikasi prokuratura muassasalari
Ilmiy tadqiqotlar oʻtkazish, Oʻzbekiston Respublikasi prokuratura organlari xodimlarining malakasini oshirish maqsadida belgilangan tartibda idoraviy ilmiy muassasalar va oʻquv yurtlari tashkil etilishi mumkin.
Oʻzbekiston Respublikasi prokuratura organlari davriy nashrlar hamda maxsus adabiyotlar chop etishi mumkin.
54-modda. Prokuratura organlarining moliyalashtirilishi va moddiy-texnika taʼminoti
Prokuratura organlarining moliyalashtirilishi va moddiy-texnika taʼminoti respublika budjeti hamda prokuratura organlarining budjetdan tashqari jamgʻarmalari mablagʻlari hisobidan amalga oshiriladi.
(54-moddaning matni Oʻzbekiston Respublikasining 2023-yil 30-oktabrdagi OʻRQ-873-sonli Qonuni tahririda — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 31.10.2023-y., 03/23/873/0808-son)
55-modda. Prokuratura organlarining muhri
Oʻzbekiston Respublikasi Bosh prokuraturasi va unga boʻysunuvchi prokuraturalar Oʻzbekiston Respublikasi Davlat gerbining tasviri va oʻz nomi tushirilgan muhrga ega boʻladi.
56-modda. Ushbu Qonunda qoʻllanilgan ayrim atamalarning talqini
“Fuqarolar” degan atama zamirida Oʻzbekiston Respublikasining fuqarolarini, chet el fuqarolarini va fuqaroligi boʻlmagan shaxslarni tushunish kerak.
“Prokuratura organlari xodimlari” degan atama zamirida darajali unvonlarga (harbiy unvonlarga) ega boʻlgan prokuratura organlari va muassasalarining barcha xodimlarini, shuningdek prokuratura ish oʻrganuvchilarini tushunish kerak.
5, 6-moddalardagi, 7-moddaning ikkinchi qismidagi, 22, 23, 25, 26-moddalardagi, 31-moddaning ikkinchi, beshinchi, oltinchi, yettinchi xatboshilaridagi , 33-moddadagi, 43-moddaning birinchi qismidagi hamda 44-moddaning birinchi qismidagi “prokuror” degan atama zamirida oʻz vakolatlari doirasida ish olib borayotgan Oʻzbekiston Respublikasi Bosh prokurori, quyi turuvchi barcha prokurorlar, ularning oʻrinbosarlari, bosh boshqarmalar, boshqarmalar va boʻlimlarning boshliqlari, ularning oʻrinbosarlari, bosh boshqarmalar, boshqarmalar va boʻlimlarning katta yordamchilari, yordamchilari, katta prokurorlari va prokurorlarini tushunish kerak.
28-modda birinchi qismining ikkinchi, uchinchi, toʻrtinchi, beshinchi, oltinchi, yettinchi, toʻqqizinchi va oʻn uchinchi xatboshilaridagi, ikkinchi qismidagi “prokuror” degan atama zamirida oʻz vakolatlari doirasida ish olib borayotgan Oʻzbekiston Respublikasi Bosh prokurori, quyi turuvchi barcha prokurorlar, ularning oʻrinbosarlari, bosh boshqarmalar, boshqarmalar va boʻlimlarning boshliqlarini tushunish kerak.
1-moddadagi, 7-moddaning toʻrtinchi qismidagi, 8-moddaning ikkinchi qismidagi, 28-modda birinchi qismining oʻninchi, oʻn birinchi, oʻn ikkinchi, oʻn toʻrtinchi, oʻn beshinchi va oʻn oltinchi xatboshilaridagi, 29-moddaning ikkinchi qismidagi, 31-moddaning uchinchi, toʻrtinchi va sakkizinchi xatboshilaridagi, 34, 35, 36, 38, 39, 40, 41, 42-moddalardagi “prokuror” degan atama zamirida oʻz vakolatlari doirasida ish olib borayotgan Oʻzbekiston Respublikasi Bosh prokurori, Qoraqalpogʻiston Respublikasi prokurori, viloyatlar, Toshkent shahar, tumanlar, shaharlar prokurorlari va ularga tenglashtirilgan prokurorlar, shuningdek ularning oʻrinbosarlarini tushunish kerak.
28-modda birinchi qismining sakkizinchi xatboshisidagi “prokuror” degan atama zamirida Oʻzbekiston Respublikasi Bosh prokurori va uning oʻrinbosarlarini, viloyatlar, Toshkent shahri prokurorlarini va ularga tenglashtirilgan prokurorlarni tushunish kerak.
(56-moddaning beshinchi qismi Oʻzbekiston Respublikasining 2008-yil 22-sentabrdagi OʻRQ-181-sonli Qonuni tahririda — OʻR QHT, 2008-y., 39-son, 390-modda)
O‘zbekiston Respublikasining “Tezkor-qidiruv faoliyati toʻgʻrisida”gi Qonuniga ilmiy-amaliy sharh
O‘zbekiston Respublikasining “Ichki ishlar organlari toʻgʻrisida”gi Qonuniga ilmiy-amaliy sharh
O‘zbekiston Respublikasining “Jismoniy va yuridik shaxslarning murojaatlari to‘g‘risida”gi Qonuniga ilmiy-amaliy sharh
O‘zbekiston Respublikasining “Xotin-qizlar va erkaklar uchun teng huquq hamda imkoniyatlar kafolatlari to‘g‘risida”gi Qo…
1-modda
Mamlakatimizda atrof-muhitni muhofaza qilish va tabiiy resurslardan, shu jumladan suv resurslaridan oqilona foydalanish hamda muhofaza qilish sohasida izchil ishlar olib borilmoqda.
O‘zbekistonning suv resurslari qayta tiklanadigan yer usti va yer osti suvlari, shuningdek, antropogen foydalanishdan qaytadigan suvlar (drenaj va oqova suvlar)dan iborat. O‘rtacha ko‘p yillik jami oqar suv hajmi 114,4 km3 ni tashkil etadigan Amudaryo va Sirdaryo transchegaraviy daryolar O‘zbekistonda yer usti suv oqimini shakllantiradigan asosiy manbalar hisoblanadi.
O‘zbekiston hududida 17 777 ta tabiiy oqar suv manbalari (Amudaryo havzasida — 9 930 ta, Sirdaryo havzasida — 4 926 ta) va 500 dan ortiq ko‘l bo‘lib, Aydar-Arnasoy ko‘llar tizimi ularning eng kattasi hisoblanadi, shuningdek, prognoz qilingan hajmi sutkasiga 75,5 mln m3 ni tashkil etadigan chuchuk suv va biroz sho‘rlangan yer osti suvlari konlarida 26 mingdan ziyod quduqlar mavjud.
Ma’lumki, suv resurslarini muhofaza qilish va ulardan oqilona foydalanish bilan bog‘liq ijtimoiy munosabatlar O‘zbekiston Respublikasining Suv kodeksi hamda suv qonunchiligining boshqa hujjatlari bilan tartibga solinadi.
Mazkur kodeks O‘zbekiston Respublikasining 2025 yil 30 iyuldagi “O‘zbekiston Respublikasining Suv kodeksini tasdiqlash to‘g‘risida”gi O‘RQ-1076-son Qonuni bilan tasdiqlandi va 2025 yil 31 oktabrdan e’tiboran kuchga kirdi.
Shuni alohida ta’kidlash joizki, har qanday ijtimoiy munosabatlar yuridik va jismoniy shaxslar tomonidan ma’lum obyektlardan foydalanish yuzasidan paydo bo‘ladi. Suv resurslarini muhofaza qilish va ulardan oqilona foydalanish yuzasidan yuridik va jismoniy shaxslar o‘rtasida paydo bo‘ladigan ijtimoiy munosabatlarni huquqiy jihatdan tartibga solish bevosita O‘zbekiston Respublikasining Suv kodeksi (keyingi o‘rinlarda — Suv kodeksi)da belgilangan tamoyillar hamda qoida-talablar asosida tartibga solinadi. Ushbu munosabatlar quyidagi obyektlarni muhofaza qilish va ulardan oqilona foydalanish yo‘nalishlarida amalga oshiriladi:
1) suv obyektlari yoki ularning bir qismi yoxud suv resurslaridan foydalanish va ularni muhofaza qilish (8-modda sharhiga qarang);
2) suv xo‘jaligi obyektlari (5-modda sharhiga qarang);
3) suv fondi yerlari (5-modda sharhiga qarang) .