O‘zbekiston o‘rmonlarida yong‘in xavfsizligi qoidalari uslubiy qo‘llanma

O‘rmonlar davlat mulki – umummilliy boylik bo‘lib, ulardan oqilona foydalanish lozim hamda ular davlat tomonidan muhofaza qilinadi. 

Shuningdek, “O‘zbekiston – 2030” strategiyasining 68-maqsadi o‘rmonlar maydonini kengaytirishni, 70-maqsadi iqlim o‘zgarishi salbiy ta’sirining oldini olish kabilarni nazarda tutadi. 

Ushbu maqsadlarni amalga oshirish uchun bir qator ko‘rsatkichlarga erishish talab etiladi, xususan: 

- yerlarni eroziyadan va melioratsiya obyektlarini qum ko‘chishidan saqlash uchun 26 200 gektar ihota daraxtzorlarini barpo etish; 

- respublikada o‘rmon bilan qoplangan maydonlarni 6,1 million gektarga yetkazish, daraxt va buta urug‘lari tayyorlashni 840 tonnaga oshirish; 

- o‘rmon fondining tog‘ va tog‘oldi hududlari plantatsiyalarini barpo qilish, cho‘l hududlarida o‘simliklarni ko‘paytirish, hududlarda himoya o‘rmonzorlarini barpo etish; 

- o‘rmon xo‘jaliklari va milliy tabiat bog‘lari, tog‘li va cho‘l hududlari hamda suv obyektlarining suvni muhofaza qilish zonalarida ekoturizm, tog‘, ov va safari turizmini joriy qilish va boshqalar. 

“O‘zbekiston – 2030” strategiyasining ushbu maqsad va ko‘rsatkichlariga erishishda tabiatni muhofaza qilish va o‘rmon xo‘jaligi to‘g‘risidagi qonunchilikka, shu jumladan, o‘rmonlarida yong‘in xavfsizligi qoidalariga qat’iy rioya etish zarur bo‘ladi. 

Bu vazifalarni amalga oshirishda Adliya vazirligi tomonidan ishlab chiqilganO‘zbekiston o‘rmonlarida yong‘in xavfsizligi qoidalari bo‘yicha uslubiy qo‘llanma katta hissa qo‘shadi degan umiddamiz. 

O‘zbekiston Respublikasi o‘rmonlarida yong‘in xavfsizligi qoidalarining bajarilishi ustidan davlat nazorati Ekologiya, atrof-muhitni muhofaza qilish va iqlim o‘zgarishi vazirligi, mahalliy davlat hokimiyati organlari, davlat yong‘in nazorati organlari tomonidan amalga oshiriladi. 

O‘rmon va yashil hududlarni ko‘paytirish, cho‘llanishga qarshi kurashish agentligi o‘z tasarrufida bo‘lgan davlat o‘rmon fondi hududida o‘rmonlarda yong‘in xavfsizligi qoidalari bajarilishi ustidan idoraviy nazoratni amalga oshiradi. 

Vazirliklar va idoralarga biriktirilgan o‘rmonlarda yong‘in xavfsizligi qoidalarining bajarilishini nazorat qilish tegishli vazirliklar va idoralarga yuklanadi. 

Joylardagi davlat hokimiyati organlari va o‘rmon xo‘jaligi korxonalari yong‘in xavfi yuqori bo‘lgan davrda aholining va transport vositalarining o‘rmonlarga kirishini taqiqlashlari mumkin.

Qoraqalpog‘iston Respublikasi Vazirlar Kengashi va viloyatlar hokimliklari mahalliy sharoitlardan kelib chiqqan holda O‘zbekiston    Respublikasi    o‘rmonlarida    yong‘in  xavfsizligi qoidalarida nazarda tutilmagan yong‘inga qarshi qo‘shimcha talablarni belgilashlari mumkin.

Hokimliklar belgilaydigan qo‘shimcha talablar O‘zbekiston Respublikasi o‘rmonlarida yong‘in xavfsizligi qoidalariga va o‘rmonlarda yong‘in xavfsizligi masalalari bo‘yicha boshqa me’yoriy hujjatlarga zid bo‘lmasligi, shuningdek yong‘in xavfi yuqori bo‘lgan davrda muayyan uchastkalarda o‘rmonlardagi ishlarni to‘xtatib qo‘ymasligi kerak.

O‘rmonlarda yong‘in xavfsizligi qoidalari mulkchilik shakllari va idoraviy bo‘ysunishidan qat’i nazar, barcha korxonalar, tashkilotlar, muassasalar, shuningdek jismoniy shaxslar uchun majburiydir. 

Yong‘in xavfi mavsumida ignabargli daraxt ko‘chatlari o‘tqazilgan joylarda, eski kuyuklarda, o‘rmonning ziyon yetkazilgan uchastkalarida, o‘rmonning kesilgan daraxt qoldiqlari va tayyorlangan yog‘och-taxta qoldirilgan daraxt kesilayotgan uchastkalarida, o‘tlar qurigan joylarda, shuningdek daraxtlar shox-butoqlari ostida gulxan yoqish taqiqlanadi. 

Qolgan joylarda atrofi kamida 4 metr kenglikda ma’danlashtirilgan maydonchalarda gulxan yoqishga ruxsat etiladi. Zarurat tugashi bilan gulxan puxtalik bilan o‘chirilgan bo‘lishi kerak. 

o‘rmonda belgilangan uchastkalarda yoki yong‘in xavfi mavsumining belgilangan davrlarida gulxan yoqishni;

o‘rmonga yonib turgan gugurt, sigaret qoldiqlarini tashlashni va tamaki trubkasidan cho‘g‘li kulni qoqishni;

o‘rmonda ov qilishda tez yonib ketadigan yoki tutab yonadigan materiallardan bo‘lgan tiqinlardan foydalanishni;

moyli yoxud benzin, kerosin va boshqa yonuvchi moddalar shimdirilgan artish materiallarini o‘rmonda maxsus ushbu maqsadlar uchun nazarda tutilmagan joylarda qoldirishni;

o‘rmonda dvigatel ishlab turgan paytda yonilg‘i baklariga yonilg‘i quyishni, dvigatelning energiya tizimi nosoz bo‘lgan mashinalardan foydalanishni, yonilg‘i quyilayotgan mashinalar yonida chekish yoki ochiq olovdan foydalanishni to‘liq taqiqlab qo‘yishi mumkin. 

O‘rmon yalangliklarida, sayhonliklarda, o‘tloqlarda o‘tlarni yoqish hamda Davlat o‘rmon fondi yerlarida hamda o‘rmonlarga, himoya va ko‘kalamzorlashtirish daraxtzorlariga bevosita tutashgan yer uchastkalarida ang‘izlarni yoqish taqiqlanadi. 

o‘rmonda yo‘llar qurilayotganda, gaz quvurlari, neft quvurlari va mahsulot quvurlari yotqizilayotganda, elektr uzatish, aloqa, radiolashtirish      liniyalari     va      boshqa       kommunikatsiyalar o‘tkazilayotganda qolgan yog‘och-taxta va boshqa tez yonadigan materiallarni o‘rmon xo‘jaliklari tomonidan belgilanadigan tartibda va muddatlarda yig‘ishtirib olish; 

o‘rmonda ishlar bajarilganda yonilg‘i va moylash materiallarini tegishli standartdagi yopiq idishlarda saqlash, yong‘in xavfi mavsumida ular saqlanadigan joylarni o‘simlik qatlamidan, daraxt qoldiqlaridan va boshqa tez yonadigan materiallardan tozalash hamda kamida 1,4 metr kenglikda ma’danlashtirilgan polosa bilan atrofini o‘rash; 

o‘rmonda ishlar bajariladigan va obyektlar joylashgan joylarda yoki madaniy-ommaviy va boshqa tadbirlar o‘tkaziladigan hududlarda O‘rmon agentligi va Ichki ishlar vazirligi tomonidan tasdiqlanadigan normalar bo‘yicha o‘rmonlardagi yong‘inlarni o‘chirish uchun yong‘inga qarshi asbob-uskunalar va vositalarga ega bo‘lish; 

yong‘in xavfi mavsumida o‘z tarkibida yoki o‘rmonda ishlar bajaruvchi ayrim bo‘linmalarda, shuningdek o‘rmonda joylashgan qo‘rg‘onlarda ishlovchilar va boshqa fuqarolardan iborat yong‘inga qarshi ko‘ngilli drujinalarni tuzishga majburdirlar. 

O‘rmonni maishiy va qurilish chiqindilari bilan ifloslantirish, ularda axlat uchun axlatxonalar tashkil etish taqiqlanadi. 

Daraxt kesayotgan korxonalar, tashkilotlar va muassasalar, shuningdek fuqarolar, kesish usuli va vaqtidan qat’i nazar, yog‘och tayyorlash bilan bir vaqtda daraxt kesish joylarini yog‘och qoldiqlardan tozalashga majburlar. 

Daraxt tanlab va bosqichma-bosqich kesilganda, shuningdek yoppasiga kesilganda yog‘och tayyorlovchilar nihol va yosh daraxtlarni saqlab qolishga majburdir, o‘rmonning daraxt kesilayotgan uchastkasini yog‘och qoldiqlaridan tozalashda yondirilmaydigan usullar qo‘llanishi kerak. 

Daraxt kesish joylarini tozalashda yog‘och tayyorlovchilar quyidagi talablarni bajarishlari shart:

daraxt qish vaqtida kesilganda kesish joylarini ko‘klamda yana tozalash; 

kesilgan daraxt qoldiqlarini chiritish (yoqish) uchun g‘aramlarga yoki uyumlarga taxlab qo‘yish yoki o‘rmon yonidan kamida 10 metr masofada o‘rmonning daraxt kesilayotgan uchastkasi bo‘ylab ularni maydalab sochib yuborish; 

kesish joylarini kesilgan daraxt qoldiqlarini yondirish usuli bilan tozalashda yondirishni yong‘in xavfi mavsumi boshlangunga qadar tugallash;

Yozgi yog‘och tayyorlashdan qolgan daraxt qoldiqlarini va kesish joylarini ko‘klamda tozalashdan to‘planib qolgan kesilgan daraxt qoldiqlarini yong‘in xavfi mavsumi tugagandan keyin kuzda yondirish. 

Yong‘in     xavfi  mavsumida          o‘rmonning         daraxt  kesilayotgan uchastkasida    qoldirilayotgan   tayyorlangan  yog‘och      mahsulotlari shtabellangan yoki sarjinlangan bo‘lishi kerak.

  Tayyorlangan yog‘ochlar faqat ochiq joylarda: 

joylashtirish maydoni 8 gektargacha bo‘lganda yaproqli o‘rmon chetidan – 20 metr, 8 gektar va undan ortiq bo‘lganda esa – 30 metr; 

joylashtirish maydoni 8 gektargacha bo‘lganda ignabargli va aralash o‘rmon chetidan – 40 metr, 8 gektar va undan ortiq bo‘lganda – 60 metr masofada joylashtiriladi. 

Joylashtirish joylari va ular atrofidagi ko‘rsatib o‘tilgan yong‘inga qarshi masofa tez yonadigan materiallardan tozalangan bo‘lishi va kamida 1,4 metr kenglikda ma’danlashtirilgan polosa bilan, quruq tuproqlardagi ignabargli daraxtzorlarda esa – bir-biridan 5–10 metr masofada ikkita shunday polosa bilan atrofi o‘ralishi kerak. 

Tasarrufida o‘rmon dahalari orqali o‘tadigan faoliyat ko‘rsatayotgan temir yo‘llar va avtomobil yo‘llari bo‘lgan korxonalar va tashkilotlar: 

temir yo‘llar va shosse yo‘llar bo‘ylab ajratilgan polosani shoxshabbalar, yog‘och qoldiqlari va boshqa tez yonadigan materiallardan tozalangan holda saqlashga; 

mazkur polosalar chegarasi bo‘ylab ignabargli daraxtzorlarda yong‘in xavfi mavsumi mobaynida 1,4 metr kenglikdagi ma’danlashtirilgan polosani, quruq tuproqdagi ignabargli daraxtzorlarda va kesilgan joylarda bir-biridan 5 metr masofada bo‘lgan 2 ta shunday polosalarni tozalangan holatda saqlashga; 

yo‘llar yaqinida joylashgan quruq tuproqdagi ignabargli daraxtzorlarda, tekis taxlangan shpallar va qordan himoya qiluvchi to‘siqlar, shuningdek yog‘och ko‘priklar, turg‘un platformalar, turar joylar va yo‘l nazoratchilari budkalari atroflarida yong‘in xavfi mavsumi mobaynida eni kamida 1,4 metr bo‘lgan ma’danlashtirilgan polosa qurish va uni tozalangan holatda saqlashga majburdirlar. 

Temir yo‘llar va avtomobil yo‘llari o‘tadigan o‘rmon massivlaridan foydalanganda yuridik va jismoniy shaxslar Qo’llanmaning I va II boblarida ko‘rsatib o‘tilgan umumiy talablarga rioya qilishlari kerak. 

O‘rmonda yong‘in paydo bo‘lganda darhol uni o‘chirish chora-tadbirlari tashkil etiladi va ko‘riladi. Ko‘rsatib o‘tilgan talablarni buzganlik uchun yuridik va jismoniy shaxslar amaldagi qonunchilikka muvofiq o‘rmon xo‘jaligiga yetkazilgan zarar uchun ma’muriy yoki mulkiy javob beradilar. 

Neft-gaz qidiruv va neft-gaz qazib oluvchi korxonalar va tashkilotlar davlat o‘rmon fondi hududida ishlarni bajarayotganda quyidagilarga majbur: 

yong‘in xavfi mavsumi mobaynida burg‘ulash qudug‘i va boshqa inshootlar uchun ajratilgan hududlarni yog‘och qoldiqlari va tez yonadigan materiallardan tozalangan holda saqlashga, ushbu hududlar chegaralari bo‘ylab eni kamida 1,4 metr bo‘lgan ma’danlashtirilgan polosa qurish va uni yong‘in xavfi mavsumi mobaynida tozalangan holatda saqlashga;

burg‘ulanayotgan va foydalanilayotgan quduqlardan 50 metr radiusdagi (neft va gaz quduqlaridan yopiq tizim bo‘yicha foydalanilganda 25 metr radiusda) maydonni daraxtlar va butalardan to‘liq tozalashga;

neft ochiq idishlarda va kotlovanlarda saqlanishiga, shuningdek yonuvchi moddalar bilan hududlarning ifloslanishiga yo‘l qo‘ymaslikka; 

agar neft chiqindilari yoqish yo‘li bilan yo‘q qilinsa, neft chiqindilarini yoqib yuborish tartibi va vaqtini o‘rmon xo‘jaliklari bilan kelishib olishga majburdir. 

Tasarrufida elektr uzatish, aloqa, radiolashtirish liniyalari va quvurlar bo‘lgan korxonalar va tashkilotlar yong‘in xavfi mavsumi mobaynida ushbu liniyalar o‘tgan o‘rmon so‘qmoqlarini xavfsiz holatda saqlashga va quruq joylarda bunday liniyalarning yog‘och machtalari va simyog‘ochlari atrofini qazib qo‘yishga majburdirlar. 

Tasarrufida quvurlar bo‘lgan korxonalar va tashkilotlar yong‘in xavfi mavsumi mobaynida o‘rmon massivi orqali o‘tadigan quvurlar bo‘ylab ajratilgan polosalar va qo‘riqlanadigan hududlarning yong‘inga nisbatan xavfsiz holatini saqlashga va liniya nazoratchilari turadigan uy-joylar atrofida, shuningdek quvurlardagi quduqlar atrofida eni 2-2,5 metr bo‘lgan ma’danlashtirilgan polosa qurishga majburdirlar.

Qidiruv, geodeziya, geologiya, o‘rmon tuzish ekspeditsiyalari va boshqa ekspeditsiyalar, partiyalar va otryadlar ishlar boshlangunga qadar ishlar bajariladigan joyni, asosiy bazalarning o‘rnashish joyini, shuningdek o‘rmonda yurish yo‘nalishlarini ishlar bajariladigan hududlardagi o‘rmon xo‘jaliklarida ro‘yxatdan o‘tkazishga majburdirlar. 

O‘rmonlarda madaniy-ommaviy tadbirlar o‘tkazuvchi sayyohlik bazalariga, bolalar sog‘lomlashtirish lagerlariga, dam olish uylariga va boshqa tashkilotlarga yong‘in xavfi mavsumida doimiy dam olish joylarini, sayyohlar to‘xtaydigan joylarni va boshqa ommaviy tadbirlar o‘tkaziladigan joylarni faqat o‘rmon xo‘jaliklari bilan kelishgan holda ushbu uchastkalarda o‘rmon xo‘jaliklari ko‘rsatmasi bo‘yicha gulxan yoqish va axlat to‘plash joylari jihozlangandagina tashkil etishga ruxsat etiladi. 

Yuridik va jismoniy shaxslar, korxonalar, tashkilotlar va muassasalar o‘rmondan foydalanishda va o‘rmonlarda ishlarni bajarishda yong‘in xavfsizligi qoidalarining umumiy talablariga rioya qilishlari kerak. 

O‘rmonda yong‘in paydo bo‘lishi bilan darhol ishlarni tashkil etishga va uni o‘chirish choralarini ko‘rishga majburdirlar. 

O‘rmonlarda yong‘in xavfsizligi qoidalari buzilishida aybdor bo‘lgan shaxslar o‘rmon xo‘jaligiga yetkazilgan zarar uchun O‘zbekiston Respublikasi qonunchilikka muvofiq javob beradilar. 

O‘rmonlarda yong‘in xavfsizligi qoidalarini buzish natijasida o‘rmon xo‘jaligiga yetkazilgan zararni undirish miqdorini hisoblab chiqarish va yong‘in paydo bo‘lishining turli sabablari va daraxtlar hamda boshqa o‘simliklarning zararlanish darajasiga ko‘ra, daraxtlar qurishi yoki yog‘och nobud bo‘lishiga oid da’vo summalarining hisob-kitobi qonun hujjatlarida belgilangan tartibga muvofiq belgilanadi. 

Ko‘rsatib o‘tilgan barcha vositalar yong‘in xavfi mavsumi boshlanishidan bir oy oldin o‘rmonlardagi yong‘inlarga qarshi kurash ishlariga to‘liq tayyor holga keltirilgan bo‘lishi kerak.

Uchastkalar (o‘rmon xo‘jaligi uchastkalari)da o‘t o‘chirish anjomlari va vositalarini saqlash uchun o‘rmon uchastkasi boshliqlari (o‘rmonchilar)ga biriktirilgan binolar, shuningdek mayda ta’mirlash uchun asbob-uskunalar va anjomlar bo‘lishi kerak. 

O‘rmon xo‘jaligi korxonalarining mansabdor shaxslari yong‘in anjomlarining saqlanishi va ularning o‘rmonlardagi yong‘inlarni o‘chirishda to‘g‘ri ishlatilishi uchun to‘liq javob beradi.  

Anjomlar ishdan chiqqanligi yoki ulardan boshqa maqsadlarda foydalanilganligi, shuningdek o‘rmonlarda yong‘in xavfsizligi qoidalari buzilganligi, ushbu sabablarga ko‘ra o‘rmonlarda yong‘in chiqqanligi uchun o‘rmon xo‘jaligi korxonalarining mansabdor shaxslari amaldagi qonunchilikka muvofiq ma’muriy yoki jinoiy javob beradilar, yoki o‘rmon xo‘jaligiga yetkazilgan zarar uchun mulkiy javob beradilar.